Свабода сумлення ў Беларусі ў 2011 - першай палове 2012 гг.: Маніторынг і аналіз

13.06.2012, 17:16  |  Галоўныя навіны, Палітыка, Грамадства, Аналітыка

Канфесійна-дэмаграфічная характарыстыка

 

У Беларусі не вядзецца статыстыкі па агульнай колькасці вернікаў і тых, хто ідэнтыфікуе сябе з пэўнай рэлігійнай традыцыяй або царквой. Пытанне рэлігійнай прыналежнасці не ўключаецца ў перапіс насельніцтва і не існуе ніякага іншага механізму фіксаваць індывідуальную рэлігійную ідэнтычнасць на дзяржаўным узроўні. Адзінай афіцыйнай крыніцай даных па гэтым пытанні з'яўляецца колькасць зарэгістраваных рэлігійных арганізацый. Праводзяцца і сацыялагічныя апытанні, вынікі якіх значна адрозніваюцца ў залежнасці ад выкарыстоўванай метадалогіі. Звычайна дзяржаўныя ўлады і сродкі масавай інфармацыі выкарыстоўваюць наступныя прыкладныя дадзеныя: з амаль дзесяці мільёнаў насельніцтва прыкладна 50% лічаць сябе вернікамі, сярод іх прыкладна 80% вызначаюць сябе як праваслаўных, 15% як рыма-каталікоў і 2-3% як пратэстантаў розных дэнамінацый (перш за ўсё, баптыстаў і пяцідзесятнікаў). У 2011 г. Інстытутам сацыялогіі НАН РБ было праведзена апытанне, вынікі якога вядомыя пакуль толькі па публікацыях у прэсе: "праўдзіва вернікаў" па выніках гэтага апытання ў Беларусі 20%, сярод іх праваслаўных - 57,3%, каталікоў 34,5%, а пратэстантаў - 3,1% [1].

 

Варта адзначыць, што ў выпадку з праваслаўнымі і рыма-каталікамі сама-ідэнтыфікацыя адбываецца не столькі з цэрквамі або царкоўнымі суполкамі, колькі з праваслаўем і каталіцтвам як нацыянальнай і культурнай традыцыяй, у той час як у выпадку пратэстантаў члены цэркваў рэгіструюцца, таму дадзеныя аб зарэгістраваных членах абшчын маюць статыстычную каштоўнасць. У выпадку праваслаўных, нават калі звярнуць увагу на зарэгістраваных членаў (заснавальнiкаў) абшчын, то звычайна ў якасці такіх выступае толькі 20 чалавек на суполку (мінімальная колькасць, неабходная па законе для яе дзяржаўнай рэгістрацыі). Простая арыфметыка падліку фіксаваных членаў праваслаўных абшчын Рэспублікі Беларусь дае наступныя дадзеныя: калі ўзяць колькасць зарэгістраваных абшчын Беларускай Праваслаўнай Царквы (1567) і памножыць на колькасць зарэгістраваных прыхаджан (20), дадаць да атрыманага выніку колькасць святароў (1589), то ў цэлым па Беларусі атрымаецца 32929 чалавек у якасці "зарэгістраваных праваслаўных", г.зн. 0, 32% ад насельніцтва. Па статыстыцы Саюза ХВЕ (цяпер АЦ ХВЕ) па стане на 2006 г. у якасці членаў цэркваў аб'яднання было зарэгістравана 31018 дарослых членаў суполак (у 2001 г. - 30947) дарослых [2].

 

Афіцыйныя дадзеныя аб зарэгістраваных грамадах на 1 студзеня 2012 г., агучаныя ў Даведцы Упаўнаважанага па справах рэлігій і нацыянальнасцяў [3], наступныя (у дужках для параўнання прыводзіцца колькасць на 1 студзеня 2011 г.):

 

агульная колькасць зарэгістраваных рэлігійных арганізацый - 3374 (3321)

 

агульная колькасць зарэгістраваных рэлігійных суполак - 3210 (3162)

 

Сярод іх:

 

Беларуская Праваслаўная Царква Маскоўскага Патрыярхату - 1567 прыходаў (аб'яднаных у 11 епархій), 1589 святароў, 48,8%

 

Рыма-каталіцкі Касцёл - 479 прыходаў (аб'яднаных у 4 епархіі), 428 святароў, 14,9%

 

Хрысціяне веры евангельскай (пяцідзесятнікі) - 512 абшчын, 15,9%

 

Евангельскія хрысціяне-баптысты - 286 абшчын, 8,9%

 

Адвентысты сёмага дня - 73 абшчыны, 2,3%

 

Лютэранская Царква - 27 суполак, 0,8%

 

Стараабрадцы - 33 абшчыны 1%

 

Юдэі - 53 абшчыны, 1,7%

 

Мусульмане - 25 суполак (24 суніцкіх, 1 шыіцкай), 0,8%

 

Поўнаевангельскай царквы (харызматычныя) - 55 суполак, 1,7%

 

Захоўваецца значна адрозненне распаўсюджвання абшчын па рэгіёнах з станоўчым дысбалансам на карысць Захаду, дзе колькасць абшчын перавышае адпаведную ва ўсходніх абласцях Беларусі ў некалькі разоў: Брэсцкая вобласць -739, Мінская - 667, Віцебская - 533, Гродзенская - 468, Гомельская - 383, Магілёўская - 278). Такая нераўнамернасць абумоўлена гістарычнымі фактарамі, у першую чаргу тым, што да 1939 г. ва Усходняй Беларусі практычна ўсе рэлігійнае жыццё было знішчана, а ў Заходняй Беларусі, якая ўваходзіла ў склад Польшчы, рэлігійная інфраструктура і ўзровень рэлігійнасці і колькасць яе носьбітаў захоўваліся.

 

Свабода сумлення і рэлігійных арганізацый: пункты напружвання

 

1. Свабода сумлення для зняволеных

 

Асноўную канфігурацыю рэлігійнага поля ў 2011 г. заклалі прэзідэнцкія выбары 19 снежня 2010 г. і новая хваля рэпрэсій у дачыненні да грамадзянскай супольнасці і палітычных супольнасцяў, якая рушыла за імі. Значная колькасць людзей было адміністрацыйна затрымана, а таксама ў выніку крымінальнага пераследу больш за паўсотні чалавек былі прысуджаныя да розных тэрмінаў пакарання. Вернікі актывісты, якія знаходзіліся ў СІЗА, нягледзячы на ​​прадугледжаную заканадаўствам магчымасць, пазбаўляліся права сустрэцца са святаром. Гэта кранула наступных асоб: палітыка Паўла Севярынца (праваслаўны, аб магчымасці сустрэчы было дасягнута пагадненне паміж маці Севярынца і Барысаўскім епіскам БПЦ Веньямінам, вікарыем Мінскай епархіі, аднак некалькі разоў сустрэча па ініцыятыве дзяржаўных органаў пераносілася, і так і не адбылася); журналіста Анджэя Пачобута (рыма-каталік, і яму адмаўлялі ў сустрэчы са святаром на працягу некалькіх месяцаў). Што тычыцца палітычнага актывіста Сяргея Каваленкі, які знаходзіцца ў зняволенні і абвесціў галадоўку, то яму таксама адмаўлялі ў візіце, аднак сустрэча з пастарам рэфарматарскай царквы ў выніку была яму дадзена, бо падчас гэтай сустрэчы пастар ўгаворваў зняволенага спыніць галадоўку.

 

Пытанне доступу святароў у месцы зняволення, асабліва ў следчыя ізалятары, застаецца даволі складанай. Нягледзячы на ​​тое, што адпаведны Закон "Аб утрыманні асоб пад вартай", а таксама Правілы ўнутранага распарадку СІЗА і ізалятараў часовага ўтрымання [4], прадугледжвае права зняволеных і змешчаных пад вартай на візіт святароў, аднак такія візіты магчымыя толькі па рашэнні органаў, якія вядуць крымінальны працэс, таму досыць складана іх дамагчыся.

 

2. Дактыласкапія

 

Пасля выбуху 11 красавіка ў Мінскім метро пачаўся новы этап абавязковай дактыласкапіі, і многія вернікі, у першую чаргу праваслаўныя, ад гэтай працэдуры адмаўляліся. У ліпені 2011 г. за адмову прайсці працэдуру дактыласкапіі быў аштрафаваны сьвятар Ігар Прылепскі з Вілейкі [5], у лютым 2012 г. - праваслаўны вернік Максім Алямоўскі з Магілёва. У выніку, пытанне аб дадзенай працэдуры было ўзнята на агульным сходзе духавенства Мінскай епархіі БПЦ, і адрасавана дзяржаўным органам [6].

 

3. Масавыя мерапрыемствы

 

Акрамя абавязковай дактыласкапіі, новаўвядзенні закранулі і парадак правядзення масавых мерапрыемстваў, што набыло яшчэ большую актуальнасць падчас летніх акцый "Стоп-бензін", пратэстных акцый на памежных пераходах і акцый у рамках Рэвалюцыі праз сацыяльныя сеткі, якія мелі даволі спантанны характар ​​і пераважна арганізаваныя праз сацыяльныя інтэрнэт-сеткі. Больш за строгаму кантролю пачалі падвяргацца царкоўныя суполкі, што асабліва востра адчувалася падчас вялікіх рэлігійных свят і пілігрымак: на святы Вербнай нядзелі і Вялікдзень у г. Мінску і іншых населеных пунктах грамадзяне дапускаліся на тэрыторыю храма толькі пасля асабовага дагляду, у тым ліку і з выкарыстаннем партатыўных металашукальнікаў; падчас масавага паломніцтва ў Будслаў, у рыма-каталіцкі Санктуарый, былі ўстанаўлення металічныя рамкі, праводзіўся дагляд асабістых рэчаў, на тэрыторыю не дазвалялася праносіць нават парасоны. Многія вернікі лічаць такі парадак залішнім і зневажальным. Першапачаткова таксама Мінгарвыканкам не ўзгадніў маршрут правядзення традыцыйнага каталіцкага шэсця ў гонар Божага Цела [7], аднак пазней, дзякуючы пратэстам каталікоў, дазвол на шэсце быў дадзены.

 

4. Святары-замежнікі

 

Адным з найбольш важных пытанняў для Рыма-Каталіцкага Касцёла з'яўляецца пытанне святароў-замежнікаў. З 428 ксяндзоў 151 - грамадзяне замежных дзяржаў, і хоць намаганнямі уладаў з кожным годам колькасць замежнікаў у кліры РКЦ скарачаецца, яны ўсё яшчэ гуляюць прыкметную ролю. У 2011 і пачатку 2012 гг. адбылося пахаладанне адносін паміж беларускай дзяржавай і Рыма-Каталіцкай Царквой, што было звязана з незадаволенасцю беларускіх уладаў у сувязі з недастатковай падтрымкай з боку кіраўніцтва Царквы - як на міжнароднай арэне, так і ўнутры краіны. Пагаршэнне адносін з ЕС, а асабліва з Польшчай адбілася і на больш жорсткай палітыцы беларускага рэжыму па пытанні выдачы дазволаў на служэнне на тэрыторыі Беларусі шэрагу каталіцкіх святароў, якія з'яўляюцца замежнымі, галоўным чынам, польскімі грамадзянамі. Выкарыстоўваючы ў якасці апраўдання інтарэсы беларускіх каталікоў (у тым ліку інтарэсы лінгвістычнага характару), дзяржавы адмаўляе ў візах або выдае візы на кароткі перыяд (3-6 месяцаў). Па-першае, недастаткова клірыкаў з беларускім грамадзянствам, каб забяспечыць усе прыходы, па-другое, сярод каталікоў вельмі важную ролю мае польская меншасць, якая аддае перавагу выкарыстанні ў набажэнстве роднай мовы. З канца 2011 г. 3 святара, імёны якіх не называюцца, былі вымушаныя пакінуць прыходы ў Беларусі, мноству іншых былі выдадзены візы толькі на кароткі тэрмін, і таму яны не адчуваюць упэўненасці ў будучыні, што ўскладняе пастырскую дзейнасць.

 

5. Фінансавыя пераследы

 

Акрамя візавай праблемы ў дачыненні да каталіцкіх святароў, улады пачалі выкарыстоўваць новы спосаб пераследу - фінансавае расследаванне паломніцкага цэнтра, якім кіруе актыўны каталіцкі святар Вячаслаў Барок з Віцебскай вобласці. Дзейнасць цэнтра носіць відавочна некамерцыйны характар, але ўлады спрабуюць прымусіць плаціць з яе падаткі [8]. Справа супраць святара ўзбуджана на падставе ананімнага даносу.

 

6. Адукацыя

 

З 1 верасня 2011 г. у сілу ўступіў Кодэкс аб адукацыі, і заснаванае на ім "Палажэнне аб парадку, умовах, змесце і формах ўзаемадзеяння ўстаноў адукацыі з рэлігійнымі арганізацыямі ў пытаннях выхавання вучняў" [9], якія значна абмяжоўваюць прысутнасць рэлігійных арганізацый ва ўстановах адукацыі, у прыватнасці, забараняюць прысутнасць рэлігійных знакаў у класах, а таксама выводзяць рэлігійнае адукацыю з адукацыйнага кампанента ў выхаваўчы (гутаркі, экскурсіі, падрыхтоўка і правядзенне святаў і інш.) Пры гэтым, нарматыўны акт забараняе місіянерскую дзейнасць, распаўсюджванне рэлігійнай літаратуры, аўдыё-, відэа-і іншых матэрыялаў рэлігійнага зместу (акрамя заяўленых у спісах да праграм выхаваўчай працы), правядзенне набажэнстваў, рэлiгiйных абрадаў, рытуалаў, цырымоній [10]. У адрозненне ад італьянскай "справы пра распяцце", якая разглядалася ў Еўрапейскім Судзе па правах чалавека, і ў якой пазоўца спрабаваў аспрэчыць адпаведнасць праву на адукацыю абавязковую наяўнасць у дзяржаўных школах пэўнага рэлігійнага знака (распяцця), у выпадку з беларускім заканадаўствам царкоўныя іерархі яго не каментавалі.

 

7. Крымінальная адказнасць за незарэгістраваную рэлігійную дзейнасць

 

Яшчэ адным традыцыйна канфліктным пытаннем у аналізаванай сферы з'яўляецца існаванне крымінальнай адказнасці за нерэгістраваную рэлігійную дзейнасць. На працягу 2011 пераследу ў выглядзе папярэджанняў ад пракуратуры на падставе артыкула 193-1 Крымінальнага кодэкса закрануў шэраг пратэстанцкіх суполак, а таксама суполак іншага веравызнання. Не ўсе падобныя выпадкі, аднак, публічна аб'яўляюцца. У якасці прыкладу вядомага выпадку можна прывесці атрыманне папярэджання ў красавіку 2011 кіраўніком і чацвёркай актывістаў абшчыны Міжнароднай рады цэркваў евангельскіх хрысціян-баптыстаў [11]. За адмену артыкула пачаўся збор подпісаў пад петыцыяй у рамках кампаніі "Права на веру" [12]. Аналагічная кампанія праходзіла ў 2007 г., тады за ўнясенне змяненняў у Закон 2002 г. было сабрана больш за 50 тыс. подпісаў, аднак кампанія так і не дасягнула выніку.

 

Органы ўлады аддаюць перавагу правядзенню акцый супраць нефармальных сходаў вернікаў не ў рамках артыкула 193-1, як гэта было ў выпадку нападу на сход у прыватным доме пяцідзясятніцкага пастара Антонія Бокуна, які адбыўся ў лютым 2012 г. Падчас нефармальнай сустрэчы больш за 40 чалавек з дзецьмі для агульнай вячэры і абмеркавання кнігі ў рамках "Ліцвінскага клуба" некалькі апранутых у камуфляж супрацоўнікаў міліцыі праз вокны ўварваліся ў дом, напалохаўшы дзяцей і разбіўшы вокны ў зімовы час; і затрымалі ўсіх прысутных, даставіўшы іх у РУУС для праверкі дакументаў па нібыта ананімным паведамленні аб вытворчасці наркатычных сродкаў [13].

 

8. Чалавечае жыццё і сямейныя каштоўнасці

 

У царкоўным асяроддзі ў 2011 г. выклікаў крытыку Закон "Аб рэпрадуктыўных тэхналогіях і гарантыях грамадзян пры іх прымяненні", які дазваляе ЭКА, сурагатнае мацярынства, донарства палавых клетак і прадугледжвае магчымасць рэдукцыі эмбрыёнаў і іх выкарыстання для навукова-практычных мэтаў. Крытыка ў дачыненні да гэтага нарматыўна-прававога акта тычылася не толькі яго зместу, але таксама і таго факту, што не было праведзена кансультацый з рэлігійнымі арганізацыямі, хоць магчымасць такіх у выпадку біяэтычных пытанняў прадугледжаная. Дамагчыся падобных кансультацый і значнага ўплыву на тэкст закона ні ў БПЦ, ні ў РКЦ не атрымалася.

 

Пытанне чалавечага жыцця было ўзнята таксама ў выніку смяротнага прысуду, вынесенага ў 2011 г. у дачыненні да абвінавачаных ў выбуху ў метро ў красавіку гэтага ж года, і прывядзенне яго ў выкананне ў сакавіку 2012 г. Каталіцкі Касцёл выступіў з асуджэннем смяротнага пакарання як такога і прасіў памілаваць асуджаных; Праваслаўная Царква таксама звярнула ўвагу на неадназначнасць гэтага віду пакарання. Але і ў гэтым выпадку Царквы не былі пачутыя.

 

9. Працоўная нядзеля і суботнік перад Вялікаднем

 

У 2012 г. актуальным стала пытанне выходных дзён, калі спачатку нядзеля 11 сакавіка ў сувязі з святкаваннем Міжнароднага жаночага дня была ўказам Прэзідэнта абвешчана працоўным днём, што выклікала незадаволенасць прадстаўнікоў хрысціянскіх канфесій, тым не менш гэта незадаволенасць не насіла рэзкага і радыкальнага характару [14]. На передпасхальную (па праваслаўным календары) суботу 14 красавіка быў прызначаны агульнарэспубліканскі суботнік, такім чынам, для праваслаўных вернікаў былі абмежаваныя магчымасці па святкаванні самага галоўнага свята ў годзе. Тым не менш, і ў гэтым выпадку, асаблівых пратэстаў з боку вернікаў не было.

 

10. Канкардат і адносіны з Рыма-Каталіцкім Касцёлам

 

Тэма падпісання канкардату з Рыма-Каталіцкім Касцёлам з'яўляецца адным з асноўных матываў адносінаў апошняга з беларускай дзяржавай. Упершыню яна прагучала з боку беларускіх уладаў у 2008 г., пры тым, што пагадненне аб супрацоўніцтве, магчымасць якога прадугледжваецца Законам Рэспублікі Беларусь "Аб свабодзе сумлення і рэлігійных арганізацыях", прынятым у 2002 г., з Беларускай Праваслаўнай Царквой было заключана яшчэ ў 2003 г. Калі спачатку ўлады сцвярджалі, што падпісанне адбудзецца ў першым квартале 2009 г. [15], потым царкоўныя іерархі паведамлялі ў снежні 2010 г., што тэкст ужо гатовы і павінен быць падпісаны [16]. Аднак да сённяшняга дня падпісання не адбылося, і пакуль нават не вядома, ці рыхтуецца тэкст, якім будзе яго змест і якія рэальныя тэрміны падпісання гэтага дакумента. Больш за тое, на сустрэчы з кардыналам Куртам Кохом ў к. 2011 Прэзідэнт Лукашэнка выказаў сваё расчараванне дзейнасцю Каталіцкага Касцёла па адстойванні пазіцыі беларускіх уладаў на міжнародным узроўні [17]. На думку беларускіх аналітыкаў Пікуліка і Мельянцова [18], менавіта Ватыкан мог бы стаць найбольш прыдатнай кандыдатурай для ролі пасярэдніка паміж Еўрапейскім Саюзам і ўладамі Рэспублікі Беларусь, аднак спробы прыцягнуць яго ў такой якасці з боку апошніх з 2008 г. не ўвянчалася поспехам, на што паказвае фрустрацыя і з аднаго боку, пра якую згадвалася, а таксама і з другога боку, звязаная з зацягваннем ініцыятыў па падпісанні міждзяржаўнага дакумента, а таксама з рознымі спосабамі ціску на Рыма-Каталіцкую Царкву ў Беларусі, апісанымі вышэй.

 

Высновы

 

Слабасць пазіцыі Цэркваў і іншых рэлігійных арганізацый, ігнараванне іх з боку дзяржавы, звязаныя з непаслядоўнасці і некансалідаванасцю пазіцый па пытаннях агульнай зацікаўленасці.

 

Чым больш нарастае крызіс легітымнасці, з чым бы ён не быў звязаны - эканамічным крызісам, палітычнымі рэпрэсіямі, санкцыямі на міжнародным узроўні, тым большы ціск аказваюць на Цэрквы ўлады, спрабуючы выкарыстоўваць рэсурс легітымнасці ўнутры краіны і па-за яе, тым большае значэнне набывае палітычная лаяльнасць рэлігійных арганізацый, якой калі не за сумленне, то хоць бы за страх будуць дамагацца ўлады, пры гэтым не паддаючыся на ціск з боку цэркваў і не жадаючы ўступаць з імі ў раўнацэнны дыялог.

 

Сітуацыя ў такіх умовах можа развівацца ці ў бок змяншэння незалежнай сацыяльнай актыўнасці цэркваў, або ў бок узмацнення рэпрэсіўнага механізму з боку ўладаў, ці, у выпадку кансалідацыі пазіцыі і выразу салідарнасці рэлігійных арганізацый, можа паставіць улады перад неабходнасцю дыялогу і ўліку думкі рэлігійных арганізацый. На дадзены момант пакуль не ясна, ці стануць рэлігійныя арганізацыі імкнуцца да кансалідацыі адзін з адным для адстайвання агульных інтарэсаў і каштоўнасцяў перад тварам дзяржаўнай улады альбо будуць працягваць стратэгію няўдалых дыпламатычных гульняў без прамой канфрантацыі з уладамі.

 

============

 

 

1 http://news.tut.by/society/279195.html

 

 

2 Мартинович В. Выступление на круглом столе “Современные секты в протестантизме”. – Приход в честь иконы Божьей Матери “Всех скорбящих Радость”. – 29.06.2009 г.

 

 

3 http://www.belarus21.by/ru/main_menu/religion/sotr/relig_sit

 

 

4 Правила внутреннего распорядка изоляторов временного содержания органов внутренних дел, утверждены Постановлением Министерства внутренних дел Республики Беларусь 20.10.2003 № 234; Правила внутреннего распорядка следственных изоляторов уголовно-исполнительной системы Министерства внутренних дел Республики Беларусь, утвеждены Постановлением Министерства внутренних дел Республики Беларусь 13.01.2004 № 3

 

 

5 http://churchby.info/rus/720/

 

 

6 http://churchby.info/bel/837/

 

 

7 http://catholic.by/2/home/news/belarus/minsk-mohilev/109030-bozaje-ciela.html

 

 

8 http://forb.by/node/272

 

 

9 http://churchby.info/rus/723/

 

 

10 http://churchby.info/bel/725/

 

 

11 http://svabodavery.org/2011/09/prokuratura-vynesla-oficialnoe-preduprezhdenie-rukovoditelyu-i-aktivistam-nezaregistrirovannoj-religioznoj-obshhiny-v-gomele/; http://svabodavery.org/2011/09/miliciya-grozit-baptistam-tyuremnymi-srokami/

 

 

12 http://svabodavery.org

 

 

13 http://forb.by/node/157

 

 

14 http://forb.by/node/340

 

 

15 http://churchby.info/bel/news/2009/05/08-1/

 

 

16 http://storico.radiovaticana.org/bie/storico/2010-12/443835.html

 

 

17 http://forb.by/node/25 

 

 

18 Пикулик А., Мельянцов Д. Конфликт в ЕС: в поисках здравого смысла. – http://belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1187%3A2012-04-06-13-47-15&catid=3%3Aeu&Itemid=28&lang=ru

 

06.06.2012
Васілевіч Наталля

Крыніца: Царква

Навіны па тэме