Ува ўступным рэдакцыйным артыкуле было адзначана, што часапіс зьявіўся ў выніку патрэбы асьвятленьня царкоўнага жыцьця з нацыянальнага пункту гледжаньня. Папярэджвалася, аднак, што “ў пару адраджэнскага руху і барацьбы за сваю палітычную долю і нацыянальныя ідэалы немагчыма абмінуць палітычных, грамадзкіх і культурных праблемаў”. Іхнае асьвятленьне было абяцанае з хрысьціянска-праваслаўнага пункту гледжаньня. Гэта значыць, што рэдакцыя мела ўжо ўстаноўлены пагляд на аблічча, ролю й заданьне часапісу, хоць перад тым як пачала выяўленьне ейнага “credo”, сьпярша выклікала дыскусыю сярод чытачоў. Дыскусыя мела паказаць, што ў заходнебеларускім грамадзтве існуе, выніклая з “гістарычнага няшчасьця беларускага народу – ягонага падзелу на дзьве рэлігійныя часткі” і стварэньня двох “культурна-гістарычных тыпаў беларусаў”, незапярэчная патрэба дзейнасьці, наўзор Беларускае Хрысьціянскае Дэмакрацыі, праваслаўнае палітычнае партыі. Вядную ролю ў раўнаваньні гэтых розьніцаў і псыхалягічных бар’ераў мела-б выканаць новая беларуская палітычная партыя з хрысьціянска-праваслаўным духам, заданьнем якое было-б задзіненьне ўсіх беларусаў у адну “беларускую нацыянальную сям’ю” Гэтак выказаны В. Васілевічам пагляд сустрэў жывы й прыхільны водгук сярод чытачоў. (Праваслаўны грамадзянін. Чарговая неадложная палітычная справа (Ліст да Рэдакцыі), “Праваслаўная Беларусь”. Вільня 1927, нр. 2, 6-7 б).

Ужо ў першым нумары часапісу былі закранутыя важныя аспэкты дзейнасьці Праваслаўнае Царквы ў ІІ Рэчыпаспалітай. Датычылі яны ўзаемных дасчыненьняў паміж Царквою й дзяржавай, а таксама абсягу ўжываньня роднае мовы ў Праваслаўнай Царкве. Паводле сэнатара Вячаслава Багдановіча, поўная згода паміж Царквою і дзяржаваю была немагчымая, бо ў выпадку існаваньня “благое ўлады” гэта магло-б прыносіць Царкве маральную страту. У гэткім выпадку Царква павінна падпарадкоўвацца ўладзе ў мінімальнай ступені. Паводле-ж пагляду пратаярэя Лукі Голада мовай рэлігійнага культу ў Царкве павінна быць царкоўна-славянская, а беларуская – мовай навучаньня й казаняў. Далей яшчэ шмат неспакою выклікала справа ўнезалежаньня Праваслаўнае Царквы ў ІІ Рэчыпаспалітай ад маскоўскага патрыярхату, пазытыўна ацэньваліся культурныя свабоды беларусаў у Латвіі. З мэтай унармаваньня праўнага становішча Праваслаўнае Царквы ў ІІ Рэчыпаспалітай сябры супольнае царкоўнае камісіі, што складалася з прадстаўнікоў Беларускага Нацыянальнага Камітэту ды Расейскага Народнага Аб’яднаньня ў Вільні выдалі мэмарыял з патрабаваньнямі як найхутчэйшага скліканьня Агульнапольскага Праваслаўнага Сабору на аснове выпрацаванага ў 1917-1918 г.г. на Ўсерасейскім Саборы ў Маскве статуту, вызнаньня аўтакефаліі абапертае на царкоўных канонах, апрацаваньня нутранога статуту ды вызначэньне абсягу дачыненьняў паміж Царквою й дзяржавай, выбару царкоўных зьверхнікаў прызнаньня царкоўных земляў за прыватную майнасць Царквы, дазволу на дзейнасьць брацтваў, парафіяльных радаў, а таксама скліканьне япархіяльных зьездаў згодна з пастановамі Маскоўскага Царкоўнага Сабору. У мэмарыяле было выказанае настаўленьне да дзейнасьці духоўных сэмінарыяў і павязанага зь імі школьніцтва, якое, паводле мэмарыялу, павінна быць падпарадкаванае Царкве, з прыймом роднае мовы (беларускае) за навучальную. Усё гэта мела-бы не дапусьціць да варожага настаўленьня “праваслаўнага народу” да аўтакефаліі. /…/

“Праваслаўна Беларусь” без адкладу паведаміла чытачоў праз зробленыя прыгатаваньні да стварэньня першае ў ІІ-й Рэчыпаспалітай у сутнасьці праваслаўнае беларускае партыі з нацыянальнай арыентацыяй, а ў чарговым 3-м нумары апублікавала ейны статут і праграму. З тае пары, хоць прынцыпова ўжо й спачатку, двухтыднёвік стаў ворганам Праваслаўнага Беларускага Дэмакратычнага Аб’яднаньня.

Праграма новастворанае партыі ахоплівала найважнейшыя дзялянкі жыцьця: рэлігію, эканомію, асьвету, суд, войска, самаўрады, адміністрацыйны й карны апарат, прадстаўляла собскае палітычнае “credo”. У рэлігійным абсягу Аб’яднаньне выказвалася за свабоду сумленьня й веравызнаньня, ды адправаў, а таксама нутраное самакіраўніцтва веравызнаньняў, або ў дачыненьні да Праваслаўнае Царквы – сабору, як абгрунтаванае кананічным правам формы ўкладу ейнага самаўраду, адзьдзяленьне Царквы ад дзяржавы, што ня вылучала-б унармаваньня ўзаемных дачыненьняў на асновах канкардату, даньня Царкве права майнасьці й праўнае асобы.

За вядное палітычнае крэда партыя ўважала права кожнага народу да палітычнае й культурнае незалежнасьці, ды ў повязі з гэтым абгрунтоўвала барацьбу Аб’яднаньня за права беларускага народу на самавызначэньне, паглыбляньне ягонае нацыянальнае сьведамасьці праз аснованыя на хрысьціянска-дэмакратычных ідэях і беларускай народнай культуры формы арганізацыі культурна-палітычнага жыцьця. Адным з галоўных прынцыпаў Аб’яднаньня было імкненьне да неабмежаванае свабоды й фактычнае роўнасьці ў вабліччы права ўсіх нацыянальнасьцяў, а таксама змаганьне супраць усялякіх праяваў нацыянальнага ціску. Аб’яднаньне весьціла свабоду слова, друку, сходаў, арганізацыяў і таварыстваў, прафэсыйных зьвязаў, права на карыстаньне роднай мовай у Царкве, судах, школах, у грамадзкім і палітычным жыцьці. 

Найбольш увагі ў праграме праваслаўнае палітычнае партыі было прысьвечана эканамічным пытаньням: праву на майнасьць, зямлі, прыродным багацьцям, пасьляваеннай адбудове, падаткам, работніцкім справам, каапэрацыі. /…/

У галіне асьветы партыя выстаўляла патрабаваньні абавязкавага бясплатнага агульнага навучаньня на ўзроўні пачаткавае школы на роднай мове, свабоднага дзеяньня прыватных школаў зь іхным правам на дзяржаўнае падтрыманьне, а таксама беларускіх настаўніцкіх сэмінарыяў, гімназыяў ды ўнівэрсытэту. Дамагалася выкладаньня рэлігіі як у дзяржаўных, гэтак і ў прыватных школах на роднай мове, павялічэньня ліку сельска-гаспадарчых школаў.

У судовай галіне партыя выказвалася за незалежнасьць судоў, выбарнасьць судзьдзяў і лаўнікаў /…/ за забарону палявых судоў і сьмяротнае кары. /…/

Стварцамі статуту Праваслаўнага Беларускага Дэмакратычнага Аб’яднаньня (ды, тэба дапушчаць, і праграмы) былі згуртаваныя ў ініцыятыўнай групе сэнатары Вячаслаў Багдановіч і Аляксей Назарэўскі, а таксама пратаярэй Лука Голад – рэдактар часапісу.

Апрача ранейшага адлюстраваньня дзейнасьці Праваслаўнае Царквы ў Літве, дзе жыло каля 30,000 ейных вернікаў, “Праваслаўная Беларусь” апісвала таксама дзейнасьць Царквы ў Латвіі, дзе яна існавала на правох аўтаноміі. Апеку над ёю й 167,538 ейных вернікаў выконваў латыш з паходжаньня архіяпіскап Іаан. Сярод праваслаўных вернікаў лікам пераважалі расейцы, другое мейсца паводле колькасьці займалі латышы, і на трэйцім былі беларусы. Раўнуючы да прыбалтыцкіх краінаў становішча праваслаўя ў ІІ Рэчыпаспалітай было найгоршае, красамоўным сьветчаньнем чаго была публікацыя Аргуса з камэнтарам В. Васілевіча (Аргус. Праваслаўны Сабор у Беластоку., “П.Б.”, 1927, нр. 3, 11-12 б.; В. Васілевіч. Чырвоная рабіна., “П.Б.”, 1927, нр. 4, 6-7 б.). Выраслая на мейсцы зруйнаванага праваслаўнага Сабору ў Беластоку чырвоная рабіна стала ў камэнтары сымбалям “крэсовае” палітыкі польскае дзяржавы, што дыскрымінавала іншыя народы, веравызнаньні й нацыянальныя меншасьці.

Яшчэ больш выразным выявам тае палітыкі стала “архірэйская турма”, што знаходзілася 10 вёрстаў ад станцыі Нясухойжы каля Ковеля на Валыні ў Меляцкім манастыры. У адной зь ягоных келіяў за рэлігійныя перакананьні шэсьць год быў вязьням архіяпіскап пінскі й наваградзкі Панцялейман (пазьней, у 1941-1946 г.г. галава ПБАЦ – Рэд.), адзін зь некалькіх царкоўных кіраўнікоў (між імі былі архіяпіскапы Яляўхверы, Уладзімер і Сяргей) , якіх за выступы ў абароне кананічнасьці праваслаўя польскія ўлады зьнялі зь іхных пасадаў, што абурала нават палякаў-каталікоў (В. Багдановіч. Архірэйская турма., “П.Б.”, 1927, нр. 4, 7-9 б.). Нечаканым вытням праваслаўным вернікам у ІІ Рэчыпаспалітай была “рэарганізацыя” ўвосені 1922 г. Праваслаўнае Сэмінарыі ў Вільні. Пачалася яна арыштам уначы з 13 на 14 кастрычніка 1922 г. архіяпіскапа Яляўхвера, што фактычна ў ёй загадваў, і ейнага кіраўніка Вячаслава Багдановіча, пасьля чаго абодвы былі вывезеныя ў Кракаў, у ваколіцах якога архіяпіскап Яляўхвер быў увязьняны ў каталіцкім кляштары камэдулаў. З тае пары сэмінарыя праходзіла паступовае “ўдзяржаўляньне”. 28 чырвеня 1923 г. Міністэрства Веравызнаньняў й Асьветы зьвярнулася да архіяпіскапа Хвядоса з прапановай нр. 4722, абяцаючы, што ўрад “будзе выплачваць адпаведнай колькасьці прафэсараў сэмінарыі заработную плату”, з умовай, што “ў Віленскай Сэмінарыі дзяржаўную мову трэба ў прынцыпе паступова браць на ўвагу як дзяржаўную”. Гэтае патрабаваньне спрычынілася да таго, што абавязкавая да тае пары беларуская мова навучаньня была зьмененая на “мову дзяржаўную”, а лік вучняў у сэмінарыі зьменшаў з 350 у 1922 г. да 5-6 ў першай клясе ў 1927 г.

Патрыятычная дзейнасьць Праваслаўнага Беларускага Дэмакратычнага Аб’яднаньня й ягонага воргану “Праваслаўная Беларусь” выклікала нятолькі атакі польскіх правых сілаў, але й спробы правакацыі. Польская манархістычная газэта “Slowo” знаходзіла ў ёй ўплывы “бальшавізму” ды “Чычэрынавых інсьпірацыяў” (Чычэрын – нарком замежных справаў СССР – Рэд.). Партыю заатакавалі нахабным спосабам за падтрымоўваньне карыстаньня царкоўна-славянскай мовай у літургіі, а таксама за адмову вызнаць некананічную аўтакефалію. ПБДА у гэтай справе была згодная йз пазыцыяй патрыярха Ціхана, які пісаў: 

“Сьвяшчэнныя каноны нашай царквы прэдугледжваюць аўтакефалію для “асобных самастойных” народаў. Калі-б польскі народ, атрымаўшы нядаўна суверэннасьць, быў праваслаўны і прасіў-бы аўтакефалію для сябе, то мы-б яму ў гэтым не адмовілі. Але даваць аўтакефалію разнапляменным праваслаўным, пражываючым у межах польскай дзяржавы на становішчы рэлігійных і нацыянальных меншасьцяў, нам ня дазваляюць ні здаровы розум, ні сьвяшчэнныя каноны. Што магчыма, тое мы ўжо далі Польшчы, памясцовую (паместную) царкоўную аўтаномію”. (В. Багдановіч. Аўтакефалія., “П.Б.” 1927, нр. 5. 5 б.). 

Асаблівую актыўнасьць часапіс выявіў падчас выбарнае кампаніі ў сойм і сэнат. Пачаў ён яе ў шостым нумары за 1927 г. публікацыяй артыкулу “Пачатак выбарчай кампаніі”, /…/ а таксама падпісанае Ф. Ярэмічам, В. Багушэвічам, Я. Пазьняком, В. Рагулям, Ю. Сабалеўскім, П. Карузам, А. Стэповічам, І. Куніцкім і Л. Голадам адозвы Цэнтральнага Беларускага Аб’яднанага Выбачага Камітэту. У тым самым нумары паведамлялася таксама праз узнаўленьне з 21 лістапада 1927 г. у Сьніпскай царкве ў Вільні душпастырскае дзейнасьці сьвятара Аляксандра Каўша, пасьля ягонага арышту ў справе Грамады й забароны служыць.

Прыйнятая 28 сьнежня 1927 г. прадстаўнікамі беларускіх партыяў і арганізацыяў на зьезьдзе ў Вільні платформа Цэнтральнага Беларускага Аб’яднанага Выбарнага Камітэту Блёку Нацыянальных Меншасьцяў абыймала праграму-мінімум, /…/ што ў прынцыпе была згодная з праграмай ПБДА. /…/ Ад 1 студзеня 1928 г. “Праваслаўная Беларусь” выходзіла тры разы на месяц, а ейная рэдакцыя перабралася на вул. Гэтманскую 4/16.

Паўстаньне Блёку Нацыянальных Меншасьцяў зь вялікай рэальнай сілай у выпадку выбараў ўстрывожыла санацыйныя ўрадавыя колы. Узмацнелі рэпрэсыі ў дачыненьні да ўдзельнікаў зьезду Цэнтральнага Беларускага Аб’яднанага Выбарчага Камітэту. /…/ Быў таксама сканфіскаваны 4 (10) нумар “Праваслаўнае Беларусі”. /…/ Наўсуперак, аднак, у чарговых адозвах, у тым ліку ад Беларускага Нацыянальнага Камітэту ў Вільні, на бачынах часапісу зьмяшчаліся заклікі да ўсіх беларусаў, што ў міжпартыйным змаганьні ня страцілі іхнага “нацыянальнага духу, ані агульналюдзкога маральнага пачуцьця”, нагадваючы, што ў папярэдніх выбарах у 1922 г. беларусам удалося паслаць у сойм і сэнат ажно 14 іхных прадстаўнікоў.

Амаль да палітычнага скандалу з пазнакамі рэлігійнае дыскрымінацыі вырасла публікацыя ў часапісе “Праваслаўная Беларусь” артыкулу Яна Гаротнага “Навадворская Царква” (“Пр. Б.”, 1928, нр. 5, 8-9 б.). Аўтар пісаў у ім праз звыш 6-ці гадовае змаганьне беларускага грамадзтва з Новага Двара за ягоную царкву, што была адабраная бязьмерна брутальным спосабам. /…/ З тае пары, ня гледзячы на ўсялякія высілкі, 1800 вернікаў былі пазбаўленыя іхнае сьвятыні. Працягам 6-ці год яна дазнавала паступовага спусташэньня: мяйсцовы каталіцкі ксёндз зьняў зь яе купал, разбурыў іканастас. Прырода скончыла далейшае руйнаваньне.

Выбары ў сойм і сэнат 4 і 11 сакавіка 1928 г., ня гледзячы на розныя круцельствы /…/, скончыліся посьпехам левых. /…/ Ізь сьпіску Блёку Нацыянальных Меншасьцяў беларусы выставілі чатырох кандыдатаў на паслоў у сойм: Фабіяна Ярэміча, Паўла Карузу, Альбіна Стэповіча й Канстанціна Юхневіча, ды двох: Вячаслава Багдановіча й Васіля Рагулю на сэнатараў. /…/ Тры мандаты беларусы здабылі йзь сьпіску КПЗБ – Работніцка Сялянскага Блёку ў наваградзкім павеце. Атрымалі гэтыя мандаты: Ігнат Дварчанін, Язэп Гаўрылік і Аляксандар Стагановіч, што сьледам стварылі Беларускі Сялянска-Работніцкі Пасольскі Клюб “Змаганьне” (1928-1930). Неўзабаве да клюбу далучыліся Флягонт Валынец, выбраны йзь сьпіску Янкі Станкевіча (Беларуская Сялянская Партыя) і Янка Грэцкі йзь сьпіску Сяль-Роб, а пасьля арышту ў чырвені 1928 г. А. Стагановіча ягонае мейсца зайняў Павал Крынчык

Часапіс “Праваслаўная Беларусь”, ня гледзячы на характарны большасьці беларускіх пэрыёдыкаў у ІІ Рэчыпаспалітай кароткі час ягонага выхаду ў 1927-1928 г.г., згуляў вялікую ролю ў разьвіцьці беларускае нацыянальнае думкі сярод праваслаўных вернікаў. Гэта быў другі праваслаўны часапіс у ІІ Рэчыпаспалітай і першы ворган першае беларускае праваслаўнае партыі – Праваслаўнага Беларускага Дэмакратычнага Аб’яднаньня. Ён выказваў грамадзкія й палітычныя думкі Аб’яднаньня, наважна змагаўся за беларускія нацыянальныя інтарэсы, а таксама адзначаў асягненьні й паразы беларускага нацыянальнага й рэвалюцыйнага руху, выявам чаго стаў судовы працэс Беларускае Сялянска-Работніцкае грамады. Не зважаючы на ягоную агульнабеларускую й агульна-хрысьціянскую арыяентацыю, ён захоўваў выразна талерантны характар, у выніку чаго партыя, якую ён рэпрэзэнтаваў лёгка дамаўлялася зь іншымі беларускімі партыямі, у тым ліку й з каталіцкай Беларускай Хрысьціянскай Дэмакрацыяй. Часапіс быў прыхільна настаўлены да левых дзеячаў, асабліва былых грамадоўцаў, хоць і ня быў згодны йзь зьменамі ў Савецкім Саюзе, галоўным чынам у справах калектывізацыі й рэлігіі. Ськіраваны супраць заможных клясаў, паводле ягонае праграмы ён набліжаўся да лявіцы, за што трапляў пад напады з боку правых. У ягоных публікацыях ён асьцерагаў перад ростам італьянскага фашызму й небясьпекай пачатку новае вайны, а дзейнасьцяй на нацыянальнай ніве зрабіў уплыў на зьяўленьне новых беларускіх праваслаўных часапісаў.

У міжваеннай пары пад канец 20-х і ў 30-х гадах у ІІ Рэчыпаспалітай у Вільні выходзілі наступныя беларускія праваслаўныя часапісы: “Народная Ніва” (1928), “Беларуская Зарніца” (1928-1929), “Сьветач Беларусі” (1930-1933, 1936), “Голас Праваслаўнага Беларуса” (1931-1932), “Царква і Народ” (1932-1933), у Варшаве – чатырохмоўны, у тым ліку й пабеларуску часапіс Гуртка Праваслаўных Тэалёгаў – студэнтаў Варшаўскага ўнівэрсытэту “Путь Правды” (1930-1934), а таксама дадатак для дзяцей да царкоўнага часапісу “Слово” – “Снапок” 1937-1938). З праваслаўнай хрысьціянскай традыцыяй, хоць і ў іншым аспэкце былі зьвязаныя віленскія аднаднёўкі “Проч з Ліхазельлем” (1930) і “У Імя Праўды” (1930) Сяргея Сарокі. Сярод усіх іх, часапіс “Праваслаўная Беларусь” быў важным этапам у разьвіцьці праваслаўнае Беларускае хрысьціянска-дэмакратычнае думкі.

Юры Трачук “Slavia Orientalis”, том XXXVIII, нр. 3-4, год 1989

Пераклад з польскае мовы Юркі Васілеўскага.

The post “ПРАВАСЛАЎНАЯ БЕЛАРУСЬ” – ВОРГАН ПРАВАСЛАЎНАГА БЕЛАРУСКАГА ДЭМАКРАТЫЧНАГА АБ’ЯДНАНЬНЯ appeared first on Афіцыйны сайт Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі (БХД).

Виталий Силицкий. Начнем с того что коалиционное строительство и реконфигурация в белорусской оппозиции по сути своей было процессом выработки определенного брэнда, который бы обозначал стратегию, реализуемую скорее не внутренними а внешними акторами. Или же оппозиционные брэнды представляли собой заявку донорскому сообществу, которая олицетворяла какую-то политическую перспективу, оправдывала необходимость поддержки оппозиции. В большинстве случаев, такие брэнды просто выражали донорское видение возможностей борьбы с существующей властью посредством оппозиции.

Брэнд ОДС и само ОДС например создавались под видение повторения в Беларуси оранжевого сценария. Последний предполагал объединение всей оппозиции на негативной платформе (долой режим) и союз националистов с коммунистами в его рамках представлялся совершенно адекватным. Однако, этот сценарий не реализовался, и распад ОДС начался именно в том момент, когда невозможность реализации такого сценария стало очевидным и оппозиции и донорам. Выталкивание из руководства ОДС Александра Милинкевича удобно совпало с этим процессом разочарования – в то время, как брэнд ОДС поддерживался «по умолчанию» (другого проекта просто не было), Милинкевич получил свободу для маневра для создания иного политического брэнда, который бы обрисовывал и видение развития ситуации в Беларуси, гармонирующего с интересами тех внешних и внутренних игроков, которые разочаровались в перспективе оранжевых сценариев и искали другие возможности достижения перемен в стране. Этот брэнд, «замешанный» на проевропейской риторике, также изменил дискурс внутри оппозиции в сторону, выгодную сторонником Милинкевича – главной темой внутренних дебатов стало не «как свалить режим», а «куда должна идти страна». Именно в русле этого дискурса объединение национальных и проевропейских сил выглядит достаточно логичным. Конечно можно сказать что вопросы геополитического выбора волнуют прежде всего оппозицию а не общество, но это так же верно как и то, что фигура Лукашенко далеко не так антагонизирует и раскалывает общество, как это хотелось бы самой оппозиции.

Что до союза либералов, коммунистов и остатков социал-демократов, то их объединение было логичным в рамках негативного сценария (все против одного с лозунгом «долой») но в условиях, когда сторонники Милинкевича: во-первых, смогли перетащить на свою сторону одну из трех крупнейших сил ОДС (после чего последний потерял репрезентативность), а во-вторых, ввели новую ось в систему политических координат (не только «за и против Лукашенко», но и «или с Брюсселем, или с Москвой», после чего проблема внутренней неоднородности в ОДС, даже в ее остатках, заметно актуализировалась), это объединение выглядит не только искусственным, но и неадекватным для создания некоторой новой легенды, нового видения перемен, которое можно было бы адекватно продать донорам.

Заметим также, что оппозиционные лидеры в первую очередь заинтересованы в сохранении своих собственных брэндов, и их участие в коалициях обусловлено необходимостью выполнять определенный минимум для того чтобы их собственным структурам оказывалась определенная поддержка. Поэтому, ОДС пока поживет, и мотивации у руководителей оставшихся партий к какому-то ребрэндингу вряд ли появится в ближайшем будущем. Однако, как показал опыт руководства БНФ, такая приверженность коалициям не дает гарантии на выживание в рамках собственных структур. Так что в плане ребрэндинга можно скорее ожидать дальнейшего дробления остатков ОДС, в частности все большего дрейфа коммунистов к автономному плаванию, скорее под лозунгами социального популизма, чем пророссийскими. Возможно, ПКБ и социал демократы возродят попытки создания нового союза левых сил что в общем имеет определенную перспективу так как это может внести еще одну координату в оппозиционное поле (ты за грабительскую приватизацию при поддержке ЕС или за народное добро и против Лукашенко) В этих условиях ОГП скорее всего будет вынуждено заняться укреплением собственного партийного брэнда при попытках сотрудничества с обоими блоками.

The post Политический брэнд-менеджмент appeared first on Афіцыйны сайт Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі (БХД).

Пётра Рудкоўскі, філосаф, публіцыст, брат-дамініканец, прадстаўнік каталіцкай супольнасці,

Дзьмітры Шыла, багаслоў, студэнт 3-га курсу Мінскай Духоўнай Семінарыі, прадстаўнік праваслаўнай супольнасці,

Владимир Мацкевич, методолог, представитель кальвинистской общины,

Игорь Подпорин, кандидат филос. наук, доцент, независимый эксперт,

Мадэратар: Александр Френкель

Александр Френкель: Христианство в Беларуси имеет длительную историю, при этом беларусские территории в равной мере могут рассматриваться православием и католичеством в качестве канонических, исконных. В рамках сегодняшней встречи мы попытаемся осмыслить влияние христианства на беларусскую идентичность в контексте проблем межконфессионального диалога. Для участия в круглом столе были приглашены представители всех трех доминирующих христианских ветвей: православия, католичества и протестантизма. Совместными усилиями мы постараемся выяснить, какое место занимает христианство в беларусском обществе и существуют ли проблемы межконфессионального диалога.

Вначале целесообразно обрисовать контекст проблемы. Беларусь является европейской страной. Соответственно можно предположить, что христианство оказало заметное влияние на формирование беларусской идентичности.

Владимир Мацкевич: Действительно, все современные нации в Европе сложились под сильным влиянием христианства. Этно- и нациоформирующее влияние христианства проявлялось либо в период введения христианства, либо в периоды Реформации, расколов, религиозных войн. Для большинства современных языков начало положено переводами Библии на эти языки. Для Беларуси важны все эти исторические периоды. Тысячу лет назад в Беларусь вместе с христианством пришла письменность, и предки беларусов включились в общеевропейские процессы развития. Реформация вызвала к жизни такой культурный подъем, что XVI век стали называть Золотым веком беларусской истории. В XIX и в начале XX века в национальном Возрождении принимают участие как католические, православные, так и протестантские деятели. В наше секуляризированное время влияние христианства на формирование национальной идентичности и вообще на общественные процессы не так заметно, как в прошлом, но оно все равно присутствует. К конфессиональным корням обращаются даже совсем светские идеологи. Мне это заметно, может быть, больше, чем многим другим, в силу вовлеченности в протестантскую среду. И я сам постоянно сверяю свои действия с Библией.

А.Ф.: Каково современное состояние влияния христианства на беларусскую идентичность?

Пётра Рудкоўскі: На дадзены момант у беларускай наасферы бытуе некалькі ідэнтычнасцяў. Я б выдзеліў наступныя: савецка-партызанская (Беларусь – гэта перадусім Ахвяра і Пераможца ў Вялікай Айчыннай вайне), заходнеруская (беларусы – разнавіднасць расейскай народнасці); ліцвінская (тычыцца перадусім заходніх рэгіёнаў краіны: рыма-каталіцкае насельніцтва Беларусі – гэта адрозная ад беларускай і літоўскай нацыянальных супольнасцяў народнасць, што сфармавалася ў часы Вялікага княства Літоўскага); крывіцкая (акцэнт на пагана-славянскую традыцыю як аснову беларускай культуры); класічна-беларуская. Пад гэтай апошняй маецца на ўвазе “экуменічная ідэнтычнасць”, якая прадугледжвае існаванне нацыянальнай супольнасці па-над канфесійнымі, рэлігійнымі, ідэалагічнымі і класавымі падзеламі. Яе асноўнымі складнікамі з’яўляюцца асаблівы рэспект да беларускай мовы, успрыманне Полацкага Княства і ВКЛ як дзяржаваў-папярэдніц БНР, а БНР як ідэалагічную аснову для РБ, акцэнт на еўрапейскі (нават заходнееўрапейскі) характар беларускай культуры.

Усе названыя тут ідэнтычнасці можна акрэсліць як “традыцыйныя”, паколькі яны прадугледжваюць ці то дзяржаўна-ідэалагічную, ці то нацыянальна-культурную (альбо нават этнакультурную) ідэнтыфікацыю. Але апроч традыцыйных існуюць яшчэ (тэрмін трохі ўмоўны) нетрадыцыйныя ідэнтычнасці, якія звязваюцца зазвычай ці то з ідэяй чалавецтва (касмапалітызм), ці то ідэяй аўтаномнай адзінкі (паслядоўны індывідуалізм). Касмапалітызм і індывідуалізм маюць сваё значэнне ў фармаванні грамадзянскай ідэнтычнасці – усведамлення чальцамі грамадства ўласных правоў у стасунку да дзяржавы.

Хрысціянства, як вядома, арыентаванае на трансцэндэнтныя каштоўнасці (сувязь з Богам як панадфенаменальнай рэчаіснасцю, жыццё ў будучым свеце, узрастанне “ўнутранага чалавека”); падтрымка і мацаванне “гарызантальных” ідэнтычнасцяў не ёсць яго прыярытэтнай мэтай. Аднак, так ці інакш, хрысціянства ўплеценае ў грамадска-культурны і палітычны кантэкст, уплывае на яго і само спазнае яго ўплыў. Ці спасярод названых вышэй можна выдзеліць ідэнтычнасці, якая спазнаюць асаблівы ўплыў (негатыўны або пазітыўны) з боку паасобных хрысціянскіх канфесіяў? Адказ будзе, вядома ж, станоўчы.

А.Ф.: Как на эту современную динамику формирования нации влияет православное, католическое или протестантское вероисповедание?

П.Р.: Праваслаўная Царква (МП) у Беларусі традыцыйна знаходзіцца ў даволі шчыльнай повязі з заходнерускай ідэнтычнасцю. Славянафілы, прапаведнікі “руска-беларускай еднасці”, прамотары “рускай нацыянальнай еднасці” па-ранейшаму ўспрымаюць праваслаўе як галоўны фактар захавання Беларусі не толькі ў палітычна-эканамічнай залежнасці ад Расеі, але і ўтрымання ўяўлення аб арганічнай еднасці, а нават у нейкім сэнсе тоеснасці беларускага і расейскага народаў. Праваслаўная Царква ў Беларусі першынствуе паводле ўзроўня русіфікаванасці (надзвычай красамоўным фактам ёсць тое, што афіцыйны сайт БПЦ МП http://church.by вядзецца выключна на расейскай мове).

Трэба, аднак, адзначыць, што гэтая “шчыльная повязь” паміж праваслаўем і заходнерусізмам мае тэндэнцыю да паслаблення, а адначасова фармуюцца – праўда, паволі і лакальна – канэксіі з класічна-беларускай ідэнтычнасцю. Калі мы, вандруючы па Сеціве, памяняем http://church.by на http://churchby.info і ўвойдзем на Партал Праваслаўнай Царквы “Царква”, які ствараецца маладзёвымі актывістамі (не без падтрымкі з боку святароў), дык пабачым іншую карціну. Попыт на беларускамоўе сярод праваслаўных вельмі жывы і яскравы. Праваслаўная моладзь імкліва і настойліва шукае такой формулы, якая дазволіла б спалучыць праваслаўную веру і нацыянальныя каштоўнасці, а многія духоўныя асобы сімпатызуюць і спрыяюць гэтаму працэсу. Як вядома, беларускамоўная літургія праводзіцца ў Петра-Паўлаўскай саборы ў Менску і ў Барыса-Глебскай царкве ў Горадні, у Віцебску ў царкве на Ўсьпенскай горцы штотыдзень ладзяцца беларускамоўныя набажэнствы “За беларускі народ”, а ўсё гэта, улічваючы моцны царкоўнаславянскі кансерватызм, ёсць даволі сімптаматычным фактам. Нягледзячы на халодную пазіцыю праваслаўных вярхоў, тэндэнцыя сярод праваслаўных да спалучэння беларускага культурнага адраджэння з праваслаўнай верай будзе, як мяркую, прагрэсаваць.

Каталіцкі Касцёл, хоць усцяж у значнай ступені знаходзіцца пад уплывам польскага традыцыяналізму (гэта тычыцца перадусім гарадзенскай дыяцэзіі), то ўсё ж дынаміка “беларусізацыі” вельмі яскравая. У трох дыяцэзіях — Менска-Магілеўскай архідыяцэзіі і Пінскай ды Віцебскай дыяцэзіях замацаваўся даволі ўстойлівы кансэнсус наконт ужывання беларускае мовы ў літургіі, набажэнствах, а таксама (хоць гэта менш паўсюдна) у справаводстве. Каталіцызм з’яўляецца таксама абшарам узнаўлення і паглыблення таго, што можна назваць “нацыянальнай памяццю”; у той час, як дзяржаўныя медыі падтрымліваюць перадусім савецка-партызанскую і заходнерускую ідэнтычнасці, каталіцкія выданні з’яўляюцца “прытулкам” для прыхільнікаў класічна-беларускай ідэнтычнасці. Каталіцызм з’яўляецца таксама “месцам” развіцця “ліцвінскай” тоеснасці, гэтая плынь мае, аднак, выключна нізавы характар і не мае з боку Касцёла інстытуцыйнай падтрымкі.

Пратэстанцкія супольнасці ў цэлым схільныя адасабляцца ад “земскай” культуры, у сувязі з чым вельмі цяжка абагульнена ўказаць на канэксіі з якой-небудзь ідэнтычнасцю. “Толькі Божая ласка, толькі вера, толькі Пісанне” – вось галоўны дэвіз паслядоўнікаў лютэранскай ці кальвінскай рэформы. Тым не менш, пратэстанты ўскосна ўлываюць на фармаванне грамадзянскай ідэнтычнасці. Вера пратэстантаў даволі радыкальная і харызматычная, і яны ў выпадку з’яўлення якіх-небудзь перашкодаў з боку дзяржавы яшчэ больш актывізуюцца. А ў беларускай сітуацыі актывізм сам па сабе – гэта фактар дэмакратызацыі. Пратэстанты, як актыўная меншасць стымулююць разьвіццё ў беларусаў паставу рэспэкту да меншасцяў.

Усе хрысціянскія цэрквы наўпрост ці ўскосна спрычыняюцца да дэканструкцыі савецка-партызанскай ідэнтычнасці. Спрычыняюцца таксама да стрымлівання трыбалісцкіх ідэнтычнасцяў (напр. пагана-крывіцкай), якія будуюцца на варожнасці да ўсякіх панадэтнічных ідэнтычнасцяў (лібералізм, касмапалітызм, універсальныя рэлігіі) і часам гравітуюць у кірунку ідэалогіі “этнічнай чысціні”.

Игорь Подпорин: Я бы хотел более широко рассмотреть проблему религиозной идентичности, подразумевая ее значение для политического обустройства нашего общества. В конце концов, есть мнение, что эта проблема, поставленная неким человеком или сообществом безотносительно прав других людей, несет разрушительный потенциал, вызывая борьбу индивидов, партикуляризм, сепаратизм и прочее. В общем, проблему религиозной идентичности можно рассматривать в рамках двух вопросов: «В чем моя вера?» (экзистенциальный вопрос Л. Толстого), а также «Кто является верующим?». Мы не будем касаться экзистенциального вопроса о поиске веры. Обратим внимание на вопрос «кто?». Это вопрос о религиозной субъективации в обществе, именно он высвечивает моменты, связанные с механизмами социального конституирования религиозного субъекта и отношений между ними. Это редукционистский ход, однако от него удобно оттолкнуться, чтобы показать некоторые интересные особенности взаимоотношений верующих. Учитывая это, речь пойдет об основаниях наших практических оценок этого «кого-то», кого мы стигматизируем как верующего или неверующего.

Возьмем простой пример: глава светского государства совершает крестное знамение в православном храме, присутствуя на праздничном богослужении (например, это было замечено за нынешним президентом Беларуси и за предыдущим президентом России). Является ли он верующим? По внешнему признаку – да, по внутреннему (если мы считаем, что знаем его), скорее всего нет (бывший коммунист, военный и т.п.). Можно сказать, что он лицемерит (хотя это, возможно, не так). Эта простая и наиболее распространенная оценка, следующая из предполагаемого несоответствия между убеждением и действием, в данном случае оказывается недостаточной и вредной. Исходя из социальной оценки, редуцирующей внутреннее к внешнему, получается вот что: если мы видим молящегося со всеми признаками этого акта, мы не вправе утверждать, что человек на самом деле не является верующим. Раз он является нам «верующим-для-нас», скорее всего, он и есть «верующий-в-себе» (конечно в том случае, если у нас недостаточно объективных данных о человеке для того, чтобы утверждать его неверие). Я бы назвал принципом такой оценки презумпцию объективности. Принимаю вполне справедливые возражения по поводу этого принципа: если человек объективно совершил преступление, то, скорее всего, он преступник, т.е. у нас нет объективных оснований считать его другим? Поэтому перейдем к иному принципу – презумпции Другого.

Есть «затертая» социологическая методика определения религиозного субъекта: ответьте на вопрос, «считаете ли Вы себя верующим?». При всех известных недостатках эта методика обнаруживает позитив, поскольку исходит из презумпции Другого, который обладает убежденностью своей принадлежности (идентичностью) и способен ее оценить. В этом случае мы доверяем тому, что говорит субъект и как он себя оценивает.

А.Ф.: Существуют ли проблемы межконфессионального диалога в Беларуси?

В.М.: Диалога конфессий в Беларуси нет. По крайней мере, в национальном масштабе. Это вызвано и тем, что центры православия и католицизма находятся за пределами страны, а именно они определяют политику этих церквей. Протестанты не представляют собой чего-то целого, это множество автономных церквей, пусть даже и объединенных частично в четыре больших союза. Даже контакты между протестантами разных течений оставляют желать лучшего. Но на локальном уровне и в частных вопросах взаимодействие церквей и религий имеет хорошие прецеденты. В некоторых городах служители разных конфессий помогают и поддерживают друг друга, как в общественной деятельности, так и в плане материальной помощи. В инициативе «За свободу вероисповедания» принимают участие представители всех направлений христианства и иудеи. В острых ситуациях, как, например, пост-голодовка в защиту церкви «Новая жизнь», проявляются как сильные, так и слабые стороны коммуникации и взаимодействия церквей. На уровне верующих больше и взаимопонимания, и солидарности. На уровне же лидеров и иерархов все куда сложнее.

П.Р.: Калі б мы правялі баланс “праблемных момантаў” і “момантаў узаемаразумення” паміж католікамі і праваслаўнымі, то думаю, што вынік быў бы на карысць узаемаразумення. У дактрынальным плане праваслаўе і каталіцтва супадае на 95-97 %; сацыяльнае навучанне абедзвюх цэркваў таксама ў многім падобнае, успрыманне сучасных выклікаў для хрысціянства таксама збольшага падобнае. Найбольш праблемным момантам здаецца прачытанне рэлігійнай гісторыі Беларусі. На афіцыйным сайце Праваслаўнай Царквы гэтая гісторыя апавядаецца ў вельмі непрыхільным для каталіцызму ключы. Каталіцкаму Касцёлу таксама бракуе збалансаванага погляду на гісторыю праваслаўя ў Беларусі, пра што сведчыць спецыфічна выкладзеная “Гісторыя хрысціянства на Беларусі” на афіцыйным сайце Касцёлу, дзе, што праўда, няма антыправаслаўных акцэнтаў, але гісторыя хрысціянства прадстаўленая такім чынам, як быццам бы гэта гісторыя зводзіцца да гісторыі каталіцызму.

А.Ф.: Можно ли предположить, что беларусская толерантность – это мифический конструкт, за которым ничего не стоит?

Дзьмітры Шыла: “Традыцыйная талерантнасьць” беларускага грамадства – спрытны міт, які дазваляе ўладам “не варушыць старога” і тым самым хоць неяк “кантраляваць сітуацыю”. Да таго ж гэты міт вельмі адпавядае сусветнай модзе на культурніцкую разнастайнасьць і цярпімасьць і паляпшае наш імідж. Аднак, як любая ілжа, гэты міт небясьпечны для грамадства менавіта тым, што скажае ўяўленьне пра ўласнае мінулае і не заахвочвае да “работы над ошибками”… Навошта высьвятляць, чаму гэта праваслаўныя так хваравіта рэагуюць на Кастуся Каліноўскага, ці наадварот, чаму каталікі так нэрвова ўспрымаюць “увековечивание памяти” Суворава ці графа Мураўёва і г.д.?.. Навошта, мы ж ціха-мірна жылі і жывем між сабой і гэта файна, сьпіце спакойна найталерантнейшыя суграмадзяне!..

Што мы разумеем пад талерантнасьцю? Мірнае суіснаваньне, творчае супрацоўніцтва і паважлівую суразмову?.. Калі такое ў нас было?.. Бадай што толькі за часамі Жыгімонта Аўгуста. Усе астатнія “мірныя” перыяды хутчэй нагадваюць стомленасьць ад бойкі, калі ўжо проста не ставала сілаў дацягнуцца да шыі апанента і сьцяць канчаткова пальцы. Альбо прысутнасьць значна больш моцнага патрона адной з варагуючых/канкуруючых канфесіяў стрымлівала праявы відавочнага гвалту, але не вырашала праблему прынцыповага супрацьстаяньня… Да больш-менш прыязнага стаўленьня канфесіяў адна да другой мы падыйшлі толькі пры канцы дваццатага стагоддзя. Напрыклад, два крыжы, праваслаўны ды каталіцкі, зробленыя з аднолькавага матэрыялу, аднолькавай вышыні ды агароджаныя агульным парканчыкам на ростанях якой-небудзь вёскі ў Гродненскай вобласьці (карцінка, якая выбівае сьлёзкі замілаваньня ў замежных прыхільнікаў ідэй экуменізму), – гэта зьява ўжо нашага часу, я не сустракаў згадак пра падобнае раней. І ці было калі раней такое, каб мінскі праваслаўны епіскап мог перыядычна зьбіраць у сваёй рэзідэнцыі за адным гасьцінным сталом лідэраў усіх рэлігійных абшчынаў Беларусі?.. Калі і можна казаць пра “традыцыю талерантнасьці”, дык трэба ўсьведамляць, што гэтая традыцыя толькі-толькі нараджаецца, і яна абумоўленая шмат якімі чыньнікамі, сярод якіх уласна “традыцыя/гісторыя стасункаў” – далёка не самы галоўны.

А што мы разумеем пад “міжрэлігійным дыялогам”?.. І якога кшталту дыялог патрэбны беларусам?.. Кіраўнікі “вядучых” канфесій даўно вядуць гэны дыялог між сабой з рознымі мэтамі і на розных узроўнях. Аднак рэлігійная сфера спецыфічная. Па-першае, пагадненьне на глабальным узроўні “міжрэлігійнага дыялогу” наўрад ці прынцыпова магчыма з прычыны таго, што кожная канфесія бачыць выключна толькі сябе ў ролі “адзіна правільнай”. Па-другое, нават калі пагадненьне і адбудзецца дый яшчэ і ў нас, пра нас усё роўна ўспамінаць будуць факультатыўна (ці шмат атрымаў прэстыжу, напрыклад, Ліван праз той факт, што на ягой тэрыторыі нарэшце католікі і праваслаўныя дамовіліся наконт стаўленьня да уніі?..).

А на лакальным узроўні – дыялог паміж мясцовымі, тутэйшымі рэлігійнымі суполкамі – узьнікаюць зусім іншыя мэты гэтай размовы. Нам наўрад ці трэба высьвятляць чыста багаслоўскія пытаньні. Дзякаваць Богу, у адрозьненьні ад “эпохі палемічнай літаратуры”, сёньня багаслоўе практычна не ўплывае на палітыку. Кожны можа заставацца пры сваіх перакананьнях і спакойна існаваць у асадах гэтага грамадства. Аднак ёсьць поле, на якім без суразмовы не ўнікнуць канфліктаў – гэта поле тоеснасьці. Відавочна, у Беларусі існуе праблема суадносінаў рэлігійнай ідэнтычнасьці і нацыянальнай. Магчыма, нам патрэбны міжрэлігійны дыялог дзеля таго, каб перастаць разцягваць нашу “беларускасьць” па канфесійных куточках…

А.Ф.: В апреле этого года состоялся визит главы нашего государства в Ватикан. Каково его значение?

П.Р.: Візіт беларускага прэзідэнта ў Ватыкан сутнасна не зменіць дачыненняў паміж беларускай дзяржавай і Касцёлам, можа, аднак, паспрыяць пэўным мадыфікацыям. З аднаго боку, сустрэча А. Лукашэнкі і Бэнэдыкта ХVІ можа паспрыяць усталяванню больш глыбокага і трывалага кансэнсусу паміж абодвума бакамі наконт мірнага сімбіёзу, у чым, бадай, зацікаўленыя абодва бакі, з другога боку, можа перахіліць гэты кансэнсус у кірунку больш карысным для Касцёлу, чым для дзяржавы. Вядома, што для абсалютнай большасці каталікоў папа рымскі ўяўляе намнога большы аўтарытэт, чым кіраўнік іхнай дзяржавы. Нават для тых, што верна падтрымліваюць Лукашэнку, згода пантыфіка сустрэцца з прэзідэнтам успрымаецца як гонар, аказаны першым другому, а не наадварот. Такім чынам, візіт, хутчэй за ўсё, дадасць каталікам смеласці і павысіць у іх усведамленне сваёй аўтаноміі ў стасунку да дзяржавы, хоць, магчыма, пры нагодзе нейкая доля рэспекту прыпадзе і Лукашэнку: калі Папа рымскі яго прызнае, то чаму ж нам яго не прызнаваць?

Д.Ш.: Адсутнасьць якой-кольвек публічнай рэакцыі з боку праваслаўных Беларусі на візіт А. Р. Лукашэнкі ў Ватыкан можа падацца сьведчаньнем пра пэўную ступень разгубленасьці і боязі. Як жа ж так – гаварыў прыемныя словы, перыядычна сустракаўся з Сінодам, падтрымліваў будаўніцтва храмаў, называў сябе хоць і атэістам, але ж “праваслаўным”, і тут, на табе, паехаў да “папежа”!.. І прыхадскія бабулькі (наіўныя простыя душы) сталі шаптацца між сабой: “Айвохціжме, а ці не новую вунію зьбіраюцца ўводзіць?!” Але сітуацыя крыху складаней, ніж падаецца на першы погляд.

Першае: нават тыя сьвятары, якія хацелі выказацца наконт гэтага візіту крытычна, не маглі атрымаць такой магчымасьці ў СМІ – у дзяржаўных, таму што ну якая крытыка можа быць у дзяржаўных СМІ? А ў “апазіцыйных”, таму што навошта крытыкаваць, калі гэтая файная сустрэча можа мець не менш файны працяг, то бок візіт пантыфіка ў нашую доўга чакаючую краіну?..

Другое: маўклівасьць гэтая – хутчэй абачлівасьць і трыманьне традыцыі. Сапраўды, трэба спачатку паглядзець, да чаго ў выніку гэты візіт прывядзе. Што тычыцца традыцыі, дык яна палягае ў тым, што мы прызвычаіліся жыць пры падтрымцы князя, часам у яго абдымках, якія маглі нават замінаць дыхаць, але тым не менш, часьцей і даўжэй гэтыя “абдымкі” дзяржавы давалі Праваслаўнай Царкве больш карысьці і ўпэўненасьці.

Як гэта ні парадаксальна, гэтым візітам Лукашэнка працягвае традыцыі вялікіх князёў літоўскіх. Паходзячы з атэістычна-язычніцкага асяродку, Лукашэнка вымушаны, дзеля падтрыманьня ўласнай улады, гуляць ролю дабрадзея для дэкларавана праваслаўнай большасьці тутэйшых, дый усходні сусед прыязна глядзіць на такую яго “рэлігійную схільнасьць”, адначасова ў атачэньні застаецца “старая гвардыя” атэістаў, якая раз-пораз нагадвае пра сваё існаваньне і сваю апрычоную думку. Аднак з цягам часу ён разумее, што для “пачэснага пасагу між народамі” яму не дастаткова падтрымкі з Усходу, і пачынае шукаць якога-кольвек аўтарытэту з Захаду, каб з яго дапамогай пашырыць/прыўзьняць свой уласны імідж/брэнд на міжнароднай арэне… Хіба не ў гэтакім жа становішчы былі вялікалітоўскія князі пачынаючы з Міндоўга?.. “Арыгінальная” ж ідэя аб сустрэчы патрыярха ды “папежа” ў Беларусі (маўляў, на нашай зямлі традыцыйна сустракаліся культуры, канфесіі ды цывілізацыі і г.д. і да т.п.), выказаная прэзідэнтам падчас не надта працяглай аўдыенцыі ў пантыфіка, мае гадоў 600 гісторыі і мала адрозьніваецца ад той прапановы, якую выказваў, праўда патрыярху, кароль польскі і вялікі князь літоўскі Ягайла. Я пачынаю меркаваць, што русская прымаўка “не место красит человека, а человек место” тут у нас не спрацоўвае, дакладней спрацоўвае наадварот. Месца “Беларусь” абумоўлівае паводзіны палітыка, валадара гэтага месца, і нават чалавек, які вонкава адмаўляецца ад якой-кольвек традыцыі, пачынае паводзіць сябе дакладна гэдак жа, як ягоныя больш высакародныя папярэднікі…

В.М.: И, тем не менее, нельзя недооценивать состоявшееся событие, учитывая все проблемы в политической и конфессиональной сфере. Беларусь – это зона наиболее тесного контакта западной и восточной ветвей христианства, более того, это зона контактов и конфликтов конкретных иерархических институтов этих ветвей – РПЦ и РКК. Эти контакты и конфликты имеют давнюю историю, и только один раз в истории удалось перейти от конфликта к сотрудничеству – в Унии. Но Унию не признала московская церковь, чем было положено начало превращение московской церкви в то, чем является сегодня РПЦ. Кроме того, Уния стала возможной в ситуации борьбы с Реформацией. Во все последующие времена, уже более 400 лет РПЦ и РКК находятся в состоянии холодной конфронтации. Рано или поздно к проблеме сосуществования в одной стране, в одной нации, в одном политическом пространстве этих двух мегаинститутов пришлось бы обращаться. Но здесь есть проблема. РПЦ категорически возражает против прозелитизма РКК в Беларуси, называя Беларусь своей канонической территорией. Еще одна проблема состоит в том, что периферия РКК и РПЦ ведет себя очень по-разному в отношении своих центров. Периферия РКК в зоне контакта консервативна, она хоть и не «святее Папы римского», но тем не менее католики Беларуси – носители консервативных взглядов в большей степени, чем сама римская курия. Западная периферия РПЦ, наоборот, источник инноваций и отклонений. Не обязательно ересей, но некоторых либеральных тенденций и вольнодумства. В том числе и вольнодумства политического, в смысле конфессиональной политики. Здесь никогда не забывают про идею автономии или автокефалии. Т.е., нуждаясь в контактах и переговорах, РПЦ и РКК имеют дело с очень разными проблемами на территории Беларуси. Причем, проблемы и той и другой стороны не проработаны в самих этих церквях, да и не являются первоочередными. Может получиться так, что все же РПЦ и РКК начнут переговорный процесс, но забудут при этом про проблемы Беларуси – у них хватает и других проблем.

The post Хрысціянства ў Беларусі: да пытання міжканфесійнага дыялогу appeared first on Афіцыйны сайт Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі (БХД).

Белорусское телевидение уже давно перестало быть источником объективной информации. Для так называемых «тележурналистов», особенно активно «пашущих» ниву Агентства телевизионных новостей, тем паче «Панорамы», целых пятнадцать лет не существует понятий морали и ответственности за сказанное и показанное. В очередной раз с пропагандистской машиной под названием БТ вынуждены судиться представители национально-демократического движения Беларуси, которых в очередной раз облили грязью, вот только надежды на то, что суд станет на сторону несправедливо оболганных, практически нет.

На днях программа «Панорама» первого белорусского телеканала вылила очередной ушат грязи на создаваемую Партию «Белорусская христианская демократия». В чем только не обвиняли БХД «видные» телеведущие (почему-то гнусавым голосом за кадром – от кого прячетесь, господа хорошие?!), а также чиновники, которые возомнили себя истиной в последней инстанции! И сектантами бэхадэшников называли, и незрелыми… Не хочется повторять всю ту грязь, от которой не просто хочется помыться, посмотрев бэтэшную «Панораму», а несколько часов просидеть в сауне, чтобы все эти информационно-пропагандистские ядошлаки повыходили из организма.

После прихода к власти первого белорусского президента, который, будучи кандидаты на главный пост в стране, клятвенно обещал установить свободу слова, вернуть в эфир разогнанную накануне выборов радиостанцию «Беларуская маладзёжная», которая более тридцати лет была настоящим украшением государственного радио, а вместо этого вышли газеты с белыми пятнами, в журналистском королевстве многое изменилось. К сожалению, не в лучшую сторону. «Государевы люди» в электронных и печатных СМИ позабыли, что такое журналистская этика и честь, зато очень быстро поняли, что наибольшую выгоду можно получить через лизоблюдство, ложь, наглость и элементарную пошлость. Если «император» Первого российского телеканала Константин Эрнст, по словам опальной телеведущей Светланы Сорокиной, заявлял, что на Первом «демократия приветствуется, но не практикуется», то в государственных белорусских СМИ не только не практикуется, но и не приветствуется.

Главным принципом работы пропагандистской машины в образе того же БТ (да и другие телеканалы не сильно отличаются в этом плане), а также ряда газет во главе с самой массовой является «бей лежачего!». Можно оболгать, оскорбить, даже довести до самоубийства, и ничего тебе за это не будет. Прикормленная властями и целиком зависимая от правителя судебная система при нынешней власти никогда не станет защищать того, на кого наехало подразделение (БТ, «СБ» и др.) доморощенного «Министерства правды». Создание многоуровневой пропагандисткой машины в виде армии идеологов всех возможных рангов обеспечило власть имущим не только физическую, но и идеологическую неприкосновенность.

Еще не было случая, чтобы суд отказал в иске и его удовлетворении какому-нибудь чиновнику, судящемуся с независимыми СМИ по любому пустяку, зато независимые журналисты (вспомним случай с отказом в аккредитации при Палате представителей Национального собрания Беларуси корреспондента «Народнай волі» Марины Коктыш и попытки обжаловать действия властей и спецслужб в суде) не имеют право даже обратиться в суд! Хотя это право им, да и всем простым людям, гарантировано Конституцией нашей страны. Что там Основной закон, если в нашем «думбастане» указы и декреты правящей особы стоят выше закона, а так называемый парламент, который де-факто не избирается, а назначается, никак не может влиять на происходящее, принимая все только «к сведению» и самостоятельно ничего не решая. Кстати, о каком полноценном парламенте в Беларуси может идти речь, если «палатка» даже не имеет права законодательной инициативы! Ну, да ладно…

Так вот, мне кажется, что Павел Северинец и его соратники по БХД затеяли заранее проигрышную игру: судиться с БТ в наших условиях и при наших судьях – дело абсолютно бесперспективное и бесполезное, как борьба Дон Кихота с ветряными мельницами, то есть, лишь пустая трата денег на судебные издержки и собственного времени. А бороться с системой ее же методами у порядочного человека рука не поднимется – в отличие от армии идеологов и их рупоров из БТ и иже с ними, не такого мерзкого покроя те люди, которых правитель с подручными называют «оголтелой националистической радикальной оппозицией». Заколдованный круг получается… Хотя, слава Богу, что остаются в нашей стране порядочные люди, пусть и оболганные БТ и «СБ», которым все пока как с гуся вода. Но всему есть предел, рано или поздно…

The post Стоит ли судиться с БТ? appeared first on Афіцыйны сайт Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі (БХД).

На гэтыя ды іншыя пытаньні ў перадачы “Экспэртыза Свабоды” адказваюць палітоляг, вернік рэфармацкай царквы Ўладзімер Мацкевіч і палітычны аглядальнік газэты “Белорусы і рынок” Паўлюк Быкоўскі.

Усе канфэсіі роўныя. Але ёсьць раўнейшыя

Цыганкоў: “Апошнія падзеі вакол царквы “Новае жыцьцё” прымушаюць зноў задацца пытаньнем, ці ставіцца ўлада аднолькава да розных канфэсіяў. Выглядае, што розныя пратэстанцкія грамады сустракаюцца з такімі праблемамі, якіх ня ведаюць праваслаўныя ці католікі. Ці можна сьцьвярджаць, што ўлада па-рознаму ставіцца да розных канфэсіяў?”

Мацкевіч: “Гэтая няроўнасьць зафіксаваная нават на заканадаўчым узроўні. У прэамбуле закону “Аб свабодзе веравызнаньня” ўсе канфэсіі падзеленыя паводле пэўных прыкметаў. Там адзначаныя “традыцыйныя” канфэсіі — праваслаўе, каталіцызм, юдаізм, іслам і лютэранская царква. Але пратэстанты ў Беларусі зьявіліся ад самага пачатку Рэфармацыі. У 16-м стагодзьдзі, калі ў Эўропе пачалася Рэфармацыя, то пратэстанты зьявіліся і ў Беларусі.

Яшчэ адзін чыньнік стаўленьня да розных канфэсіяў — гэта іхні “ўнёсак у нацыянальную культуру”. Але як ацаніць гэты ўнёсак, хто яго больш зрабіў? Ці Ян Галубовіч, фундатар царквы ў Заслаўі, ці іншы фундатар, які пабудаваў касьцёл ці праваслаўную царкву? У гэтым сэнсе спробы на сёньняшні капыл узважыць значнасьць і ролю розных рэлігіяў і канфэсіяў ня маюць падставаў — ані навуковых, ані палітычных, ані дэмакратычных”.

Цыганкоў: “Чаму пратэстанты ня трапілі ў сьпіс “традыцыйных канфэсіяў”? Ці ўлады лічаць іх “падазронымі”, ці яны проста ня бачаць Трэба атрымліваць дазвол на правядзеньне малітвы — што, на мой погляд, дзікунства

у іх вялікай масавасьці і ўплыву?” Трэба атрымліваць дазвол на правядзеньне малітвы — што, на мой погляд, дзікунства

Быкоўскі: “Ёсьць такі панятак, як “новыя”, “новаўзьніклыя” канфэсіі, і яны ў заканадаўстве і ў практычнай сфэры, сапраўды, знаходзяцца ня ў вельмі выгадных умовах. Для іх узьнікаюць дадатковыя абмежаваньні — трэба атрымліваць дазвол на запрашэньне замежных сьвятароў, трэба атрымліваць дазвол на правядзеньне малітвы — што, на мой погляд, дзікунства.

Але дзяржава хоча мець добрыя стасункі з тымі канфэсіямі, якіх прытрымліваецца большасьць насельніцтва — праваслаўнымі і каталікамі. Іх яна паважае, зь імі лічыцца і ў некаторых выпадках супрацоўнічае. Што да пратэстантаў, то, паводле сацыялягічных апытаньняў, іх сярод вернікаў два працэнты. І дзяржава дазваляе сябе не лічыцца зь імі.

Зь іншага боку, дзяржава сапраўды ставіцца да іх падазрона, бо пратэстанцкія вернікі часам паводзяць сябе больш актыўна, чым іншыя. Палітычна актыўныя маладыя людзі, якія вызначаюцца апазыцыйнымі поглядамі, знаходзяць падтрымку ў пратэстанцкіх грамадах. Малады Фронт, БХД хутчэй могуць абапірацца на пратэстанцкія канфэсіі, і гэта накладае дадатковы адбітак. Інструмэнтальна дзяржава баіцца гэтых канфэсіяў, бо яны могуць падтрымліваць альтэрнатыўную думку, альтэрнатыўныя палітычныя дзеяньні”.

Улады баяцца самастойнасьці пратэстантаў

Цыганкоў: “Ці ёсьць тут такі аспэкт, што ў масавай сьвядомасьці пратэстанты ўвязваюцца з ЗША, бо менавіта адтуль ідзе падтрымка іх дзейнасьці і пашырэньня на тэрыторыі Беларусі?”

Быкоўскі: “Я думаю, гэта хутчэй было за савецкім часам, калі баптыстаў паказвалі ледзь не агентамі ЗША. Сёньня, хутчэй, варта казаць пра тое, што гэта тая канфэсія, зь якой улады ня могуць дамовіцца, бо ў іх няма аднаго цэнтру. Ёсьць 992 зарэгістраваныя пратэстанцкія грамады, няма адзінага цэнтру, зь якім можна дамовіцца. На іх нельга неяк цэнтралізавана націснуць палітычна ці эканамічна. Думаю, гэтая непадкантрольнасьць, а не ЗША, — самы важны чыньнік”.

Мацкевіч: “Калі паглядзець на гісторыю, то ў ЗША амаль не паўстала ніякіх канфэсіяў. Яны ўсе завезеныя туды з Эўропы. Вернікі ўцякалі ад ціску і перасьледу ў Амэрыку і там знаходзілі свабоду. А знайшоўшы яе, яны дапамагалі сваім братам у іншых краінах.

Беларусь не зьяўляецца радзімай ніводнай канфэсіі. Нават уніяцтва, якое, на думку некаторых, можа прэтэндаваць на ролю нацыянальнай хрысьціянскай царквы — хоць і паўстала ў ВКЛ і набыло сваё імя ад Берасьцейскай уніі, але ж гэтая царква падпарадкаваная папе рымскаму, уваходзіць у агульнакаталіцкую супольнасьць.

Калі ўжо браць сам прыклад “Новага Жыцьця”, то гэтая царква якраз мае лідэрства і цэнтар менавіта ў Беларусі. Пастар Ганчарэнка зьяўляецца аўтаномным самастойным лідэрам гэтай царквы, і адгалінаваньні яе ўжо ёсьць у Казахстане, Расеі, Азэрбайджане. У гэтым сэнсе гэтая царква нікім не кіруецца, і ўладу тут якраз палохае гэтая самастойнасьць. Калі ўзяць тое, пра што казаў Паўлюк, што апазыцыйныя палітыкі знаходзяць сярод пратэстантаў падтрымку — то гэта менавіта таму, што пратэстантам ні з кім ня трэба ўзгадняць сваю пазыцыю. Пратэстанты думаюць самастойна, у іх у кожнай асобы свае дачыненьні з Богам, у іх няма патрыярхаў”.

Інэрцыя самавольства

Цыганкоў: “Калі ад агульнай ацэнкі перайсьці да канкрэтнага выпадку з “Новым жыцьцём”, то ў чым вы бачыце прычыны гэтага канфлікту?”

Мацкевіч: “Для мяне відавочна, што тут адбываецца самавольства. Ці яно мае інэрцыйную прыроду, ці нехта зноў чамусьці пакрыўдзіўся на царкву альбо на Ганчарэнку, — але тое, што гэта недапушчальнае самавольства, гэта відавочна”.

Быкоўскі: “Тут вялікі элемэнт інэрцыі, хутчэй за ўсе. Працэс быў запушчаны вельмі даўно. Пасьля гучнай галадоўкі адміністрацыя прэзыдэнта ў асобе тагачаснага намесьніка кіраўніка Алега Праляскоўскага брала на сябе абавязак вырашыць сытуацыю праз суд. Гэтае вырашэньне доўжылася тры гады. Патлумачыць, чаму ўлады так змагаюцца за гэты былы кароўнік, немагчыма нейкай актуальнай палітычнай прычынай. Але сам працэс запушчаны, і пры тым стаўленьні, якое ў нас ёсьць да пратэстанцкіх канфэсіяў, тут хутчэй бюракратычная інэрцыя”.

The post Пратэстанты ў Беларусі: “падазроная” канфэсія? appeared first on Афіцыйны сайт Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі (БХД).

Самы кур’ёзны прыклад – гэта ўсхваленьне “трасянкі” (прытым адукаванымі людзьмі). Хаця рэч агульнавядомая, што калі дзе-небудзь у сьвеце назіраецца такая хімерычная моўная зьява, то гэта ёсьць працэс моўнай дэградацыі і адлюстраваньне (абавязкова!) рэгрэсу аўтэнтычнай культуры (існуе дастатковая літаратура і эмпірычны досьвед у гэтым пытаньні).

Аналягічная цераспалосіца і ў дачыненьні да сымволікі. Некаторыя кажуць, што вось і добра, што Лукашэнка забараніў Беларускі Гэрб і Сьцяг. Цяпер усё відаць, дзе хто ёсьць, ато толькі апаганіў бы нацыянальныя сымвалы.

Аднак гэта ня ўся праўда (і, нават, зусім ня праўда). Сэнс сьцягу і гэрбу глыбейшы і сіла большая. Нацыянальныя дзяржаўныя сымвалы не дачасная рэч і не разьменная манета. Яны па-над усім, і нават над часам. Сьцяг веецца і над палітыкай, і над унутранымі канфліктамі, пакуль існуе адзінства дзяржавы і лучнасьць нацыі. Гэта значыць, што пакуль існуюць агульныя вечнасныя каштоўнасьці народа, што прызнаюцца ўсімі. Не лукашысты прыдумалі Пагоню і беларускі Бел-Чырвона-Белы сьцяг, і не прыдумаў іх Народны Фронт. Гэрб і Сьцяг існавалі ўжо сотні гадоў і нарадзіліся ў гісторыі нашага народу. Нацыянальны дзяржаўны гэрб Пагоня і гістарычны сьцяг ніяк не маглі атаясамлівацца зь якім-небудзь палітычным рэжымам і нават з палітычнай сілай, якая іх адрадзіла і ўзьняла. (Пасьля зацьвярджэньня нацыянальнага Беларускага сьцяга і Пагоні ў якасьці дзяржаўнага сьцяга і гэрба Рэспублікі Беларусь Народны Фронт на ІІІ-м Зьезьдзе ў 1993 г. прыняў асобны Сьцяг БНФ – трохканцовае трохпалоснае бел-чырвона-белае палатно з шасьціканцовым крыжам на ўсю шырыню — і дзьве гэрбавыя эмблемы: Вялікую эмблему з выявай Пагоні і Малую – з выявай шасьціканцовага крыжа Пагоні)

Нацыянальны дзяржаўны Бел-Чырвона-Белы Сьцяг і гэрб Пагоня лучацца з усёй беларускай нацыяй і адлюстроўваюць існаваньне незалежнай Беларускай дзяржавы.

Калі б усе гэтыя цяжкія гады Беларускі сьцяг і гэрб Пагоня існавалі ў якасьці дзяржаўных сымвалаў, яны б культурна і дзяржаўна дапамагалі кансалідаваць нацыю, падымалі б ў беларусаў пачуцьцё гонару і гістарызму нацыянальнага існаваньня і сьведчылі б пра гэта ў сьвеце. Палітычныя канфлікты маглі б нават разьдзіраць грамадзтва, але Беларускі сьцяг веяўся б над усім сымвалам салідарнасьці і нагадваў бы пра адзінства.

Лукашысты, якія ськінулі Гэрб і парвалі Беларускі сьцяг, зрабілі злачынства перад нацыяй. Злачынства, якое вымагае абавязковага пакараньня.

Сама гэтая падзея (незаконны фальшывы рэфэрэндум, парваньне сьцяга) ёсьць адлюстраваньнем сутнасьці таго, што адбывалася: уладу ў Беларусі захапілі антыбеларускія прамаскоўскія сілы. Парваньне Беларускага сьцяга ёсьць сымвал іхняй палітыкі ў дачыненьні да Беларусі (этнацыд, закрыцьцё беларускіх школаў, перасьлед мовы, разбурэньне беларускага друку, перасьлед беларускай літаратуры, фальсіфікацыя гісторыі, адчыненьне межаў перад расейскай палітыкай і разьведкай, русіфікацыя, бяспраўе людзей, рэпрэсіі па ідэалягічнай прыкмеце і г.д. – усё, што культурна і этнічна нішчыць і разбурае беларускі народ).

Грубы невук Ціцянкоў, рвучы Беларускі сьцяг на вачах усяго грамадзтва, прадэманстраваў цёмны рытуал паніжэньня народа, які маўчаў. У старажытнасьці такія дзеяньні змываліся толькі крывёй. Цяпер іншыя часы. Але калі нацыя не асудзіць гэты бруд – яна не падымецца.

Зразумела, што антынацыянальны рэжым ня мог кіраваць пад Беларускім сьцягам і беларускім Гэрбам. Але мусіць быць зразумела таксама, што для нацыі страта Сьцяга і Гэрба нават у такой акупацыйнай сітуацыі, — гэта ня “добра”, а вельмі дрэнна.

Наша Беларуская ідэя, наша Бацькаўшчына, нашыя Сымвалы – цяпер у падпольлі. Тым часам пад афіцыйным чырвона-зялёным сьцягам савецка-маскоўскай акупацыі змушаюць хадзіць нашу моладзь, нашых спартоўцаў і вайскавікоў. Як жа рэалізаваць адзінства нацыі, калі існуюць сымвалы падзелу? Нават на міжнародным футбольным матчы такое ўжо не ўдаецца.

Вельмі важна разумець, што такое дрэнна і што такое добра. У палітыцы няма “пустых паперак”, пустых сымвалаў і нават “пустых ідэй”. Усё вымагае асэнсаваньня, бо ўсё можа быць скарыстана і ўсё можа перамяніцца. Няма ніводнай ідэі, нават самай бязглуздай, якая б не знайшла пасьлядоўнікаў (напрыклад, ідэя джынсавай “парцянкі”). Калі ёсьць ружжо – яно некалі можа выстраліць.

Дыктатарскія антынацыянальныя і акупацыйныя рэжымы гэта скрозь пацьвярджаюць. Успомнім першае агульнанацыянальнае палітычнае дзеяньне, першую агульнанацыянальную перамену, якую зрабіла каманда Лукашэнкі, захапіўшы ўладу. Першым дзеяньнем было – ліквідацыя дзяржаўных сымвалаў нацыі – Бел-Чырвона-Белага Сьцяга і гэрбу “Пагоня”.

Рытарычнае пытаньне: які першы чын мусяць зрабіць беларусы пасьля ліквідацыі прамаскоўскага рэжыму? Адказ зразумелы – вярнуць нацыянальныя сымвалы дзяржавы. За тымі, што будуць здольныя зрабіць такі чын, за тымі і станецца будучыня. Тут простае назіраньне. Тыя, што гэтага ня зробяць, — тыя працягнуць прамаскоўскую палітыку нішчэньня ўсяго беларускага. Вось што такое Сымвалы нацыі.

24 кастрычніка 2006 г.

The post Сымвалы appeared first on Афіцыйны сайт Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі (БХД).

Сто гадоў каласальнай вынішчальнай дзейнасьці Масквы мелі вынікі; разбуральнікі прывялі, так бы мовячы, у контурны стан схему гістарычнага зьнішчэньня Літвы. На канец ХІХ стагоддзя была цалкам ліквідавана беларуская школа, асьвета і адукацыя, была цалкам забаронена беларуская (ліцьвінская) мова ў афіцыйным ужытку. Народ страціў сваю рэлігію (Вунію), сваю асьвечаную эліту (набілітэт) і сацыяльныя вярхі, назву краіны і назву сябе.

І тады настала ноч. Падкрэсьліваю, “ноч” настала тады, калі людзі забыліся, як называюцца. Жыла вялікая народная культура, традыцыі, у масе сялян і мяшчан гучэлі старажытныя прыўкрасныя песьні, паўсюдна гучэла вялікая прыгожая мова, зямлю насялялі лагодныя сьветлыя людзі, якія ў большасьці не маглі ўжо адказаць на першаснае пытаньне: хто яны ёсьць. Менавалі сябе “тутэйшымі”, “мужыкамі”, “палешукамі”, “каталікамі” і г. д. – гэта быў далейшы шлях у магілу.

Беларускае (літоўскае) нацыянальнае адраджэньне, як і ў цэлым у Эўропе, узьнікала на этнічнай аснове. Быў скарыстаны новы кансалідацыйна-этнічны тэрмін “Беларусь”, які напачатку з цяжкасьцю засвойваўся ў цэнтральных і заходніх тэрыторыях ВКЛ, дзе ён раней, практычна, не існаваў, але ўжо на пачатку ХХ стагоддзя новая назва стала ўсеагульнай. Посьпех новай кансалідацыі быў хуткі і выніковы.

9 сакавіка 1918 года было аб’яўлена аб стварэньні Беларускай Народнай Рэспублікі, а 25 Сакавіка прадэкляравана яе незалежнасьць. БНР, фактычна, прадэкляравала аднаўленьне Вялікага Княства Літоўскага ў межах пасьля 1569 года (акрамя былой Жмудзі, якая ў лютым таго ж 1918 года аб’явіла пра стварэньне незалежнай дзяржавы “Літвы”). Для Беларусі адчыніліся выдатныя пэрспэктывы аднаўленьня дзяржаўнасьці і нацыянальнага адраджэньня. Здавалася, яшчэ крок – і здарыцца Боскі цуд, адродзіцца справядлівасьць гісторыі.

Што адбылося ў сапраўднасьці – вядома. БНР разарвалі, падзялілі, расчлянілі па частках. Прытым, заўважце, зроблена гэта, як і ў XVIII стагоддзі, — тымі ж чужымі сіламі, плюс памылковая палітыка толькі што адноўленай Польшчы.

Справядлівасьць мы адрадзілі толькі 25 жніўня 1991 года, калі малымі сіламі (у асноўным БНФ, але пры падтрымцы народа), удалося ня толькі вярнуць рэальную незалежнасьць Беларусі, але і закласьці асновы будаўніцтва незалежнай дзяржавы.

Дык у чым жа “Беларуская трагедыя”? Яна ў пэрманэнтна страчаным часе, у страчаным, скрадзеным, абрабаваным, адабраным беларускім часе незалежнага і вольнага разьвіцьця. Адсутнасьць гэтага часу загамавала, затрымала наш нацыянальны рух і, галоўнае, — не дазволіла сінтэзаваць у сьведамасьці пакаленьняў мінулае і цяперашняе, новае і гістарычнае, Літву і Беларусь, Вялікае Княства і Рэспубліку Беларусь. Сінтэз мусіць мець ня толькі сутнаснае (мастацтва, гісторыя, навука, культура і г. д.) але, перш за ўсё, фармальнае выяўленьне ў Канстытуцыі, сымвалах і ў назве краіны (якая можа стаць поўнай і кароткай з дадаткам, сутнасным азначэньнем і г. д.).

Жыцьцё не стаіць на месцы. У 1918 годзе стартавалі вольная Польшча, Беларусь, Летува, Латвія. Нашыя вольныя суседзі пайшлі наперад у сваім нацыянальна-культурным разьвіцьці. Для беларусаў жа час спыніўся на 73 гады, і ня толькі спыніўся – быў адкручаны назад у “тутэйшасьць”, у “мужыкоў” праз вынішчэньне і мільёны ахвяр. Ніхто ня стаў чакаць, пакуль мы ўваскрэсьнем, і кожны з суседзяў патрактаваў нас, нашу “бясхозную” гісторыю і культуру так, як лічыў сабе зручным. Пад бальшавіцка-маскоўскай акупацыяй забаронена было ўсё: і ВКЛ, і Вунія, і БНР, і Адраджэньне. Нават словы гэтыя былі забароненыя і лічыліся “ілжывымі” буржуазно-националистическими терминами”.

25 Жнівень 1991 года – гістарычны паварот у лёсе Беларусі. За тры гады, нават ня маючы народнай улады, краіна стала падымацца з каленяў, пачало разьвівацца нацыянальнае мастацтва, тэатр, літаратура, імгненна адрадзілася беларуская школа, беларуская гістарычная навука, паўсюдна годна загучэла беларуская мова.

Зь ліпеня 1994 года – унутраная акупацыя ўлады ў Беларусі (пры падтрымцы Расеі) прамаскоўскімі сіламі, антынацыянальная палітыка, антыбеларускі рэжым, аўтарытарная дыктатура. Зноў вынішчэньне ўсяго беларускага, зноў ліквідацыя беларускіх школаў, сымвалаў, фальсіфікацыя гісторыі, задушэньне мовы. Зноў спынены і страчаны час нацыянальна-культурнага разьвіцьця. Прытым Беларусь ня тое што спынілі на мэнтальным узроўні 1994 года, не — яе апусьцілі глыбока ў 80-я, у СССР, на ўзровень эпохі маразму позьняга Брэжнева.

Нашыя меншыя суседзі ўжо даўно ў НАТО, у Эўразьвязе, у Шэнгенскай дамове, у цывілізаваным сьвеце, у нацыянальным вобліку і спосабе жыцьця.

А мы.., дзе мы? Вось што азначае трагедыя страчанага часу, якая сталася трагедыяй Беларусі.

Я называю гэта трагедыяй, бо трагедыя – гэта такая зьява, якая заканчваецца перамогай духу. Перамога народнага духу ня дасьць нам загінуць. Спыніцца сізіфаў залом. У цяжкім часе, у якім мы цяпер жывём, адна з задачаў здаровых і жывых людзей – спрыяць нацыянальнаму захаваньню і ўзвышэньню народнага духа.

Гэты “цяжкі час”, відаць, стане імем назыўным, бо мы ніколі ня мелі яшчэ ўнутранай акупацыі, унутранага антыбеларускага рэжыму. Гэта зьява фармальна новая для грамадзтва, і шмат хто на сёньняшні дзень ня можа зразумець, што адбываецца, чаму гэты рэжым зьвязаўся з Масквой, нішчыць мову, культуру, гандлюе суверэнітэтам і душыць народ. Але і ня ў гэтым яшчэ справа. Мы, беларусы, нават у самыя змрочныя часы, калі нас расстрэльвалі тысячамі, адбіралі зямлю ды везьлі ў Сібір, мы ніколі дагэтуль не перажывалі нацыянальнай ганьбы, роспачы за сваё бясьсільле, за апатыю і прыніжэньне, сораму за тое, што робіцца ў нашым доме. Яшчэ ніколі ніхто гэтак гнюсна і подла, нахабна, штодзённа не пляваў нам у твар.

Гэты час ня мінецца, відаць, бяссьледна. Мы павінны будзем потым зрабіць захады на будучыню з праекцыяй на пакаленьні, каб ніколі тое, што ёсьць цяпер, не паўтарылася больш у Беларусі. Мы мусім потым зрабіць ня толькі палітычны, але й маральны, метафізічны аналіз зьявы, якая, зрэшты, ня новая ў сьвеце, калі да ўлады прыходзіць цемра, зло, якое ўсьведамляе сябе злом.

Прамаскоўскі рэжым на Беларусі ў чарговы раз прадэманстраваў людзям гэтак жа, як некалі антычалавечыя рэжымы ў Нямеччыне і ў Расеі, што адбываецца з грамадзтвам, калі да ўлады прыходзіць цемра, бескультур’е, перыфэрыйнае думаньне, асобы, апантаныя фобіямі і ідэямі-фікс. Тады дно робіцца верхам, і ўсё добрае, чыстае, сьветлае — глуміцца па вызначэньню.

Для беларускай нацыі і культуры гэта вельмі небясьпечны і надзвычай разбуральны рэжым якраз тым, што зьнішчэньне нацыянальнага духа, нацыянальнай вітальнасьці народа ёсьць ягонай палітыкай і мэтай, пагрунтаванай на маніякальнай падсьведамасьці аднаго чалавека, які апынуўся на вяршыні ўлады. Зададзенасьць гэтай мэты (ліквідацыі нацыянальнай тоеснасьці народа) вынікае ня толькі зь дзеяньняў і заяваў рэжыму, але і з наўпроставых выказваньняў галоўнага выканаўцы. 2-га сакавіка 2006 г., напрыклад, на так званым “усебеларускім сходзе” Лукашэнка заявіў перад усімі: “Я абараняю не сябе. Я ўжо наеўся гэтай улады. Для мяне вельмі важна паставіць моцную кропку ў гэтым жыцьці, каб нікому, хто прыйдзе пасьля мяне, не захацелася павярнуць назад краіну. Каб краіна ішла гэтай дарогай” і г. д. (Страшна нават уявіць, каб Беларусь засталася ў гэтым маразме – “ішла гэтай дарогай”.)

Палітыка цяперашняга рэжыму адкрыта антыбеларуская і простая, як сякера. Але людзі, якія ўжо страцілі нацыянальную тоеснасьць, ня ў стане (як ні дзіўна) відавочнае – бачыць. Як і сто гадоў таму, мы сутыкнуліся зь неабходнасьцю тлумачыць людзям простыя рэчы нашага ня толькі народнага, але і этнічнага існаваньня.

З гэтых “простых рэчаў” галоўным ёсьць вяртаньне ў сьведамасьць людзей страчанага першаснага, менавіта: трэба каб чалавек валодаў ацэначным вылучэньнем чужога і каштоўнасным усьведамленьнем свайго. Этнас, як вядома, не ўзьнікае, калі не існуе калектыўнага ўсьведамленьня сваіх і чужых, (альбо — ворагаў і сваіх). Адпаведна і нівеліроўка (асіміляцыя) этнаса магчыма толькі пасьля разбурэньня калектыўнай ацэначнай катэгорыі “чужых”. Не ўсялякая імпэрская палітыка дзейнічае сьведама на этнічным узроўні, але ўсялякая палітыка асіміляцыі накіравана на тое, каб разбурыць (зьмікшыраваць) гэтую мяжу пасьля разбурэньня культуры (зьнішчэньне мовы і культуры – першы этап прымусовай асіміляцыі).

Нацыянальная палітыка расейскай імпэрыі і яе клонаў (СССР, РФ) – гэта якраз самая што ні ёсьць гвалтоўная, дзікая русіфікацыя. За амаль дзьвесьце гадоў каляніялізму (асабліва за часы СССР) маскоўская палітыка на Беларусі пакінула свой сьлед. Насельніцтва і пакаленьне новай незалежнай Беларусі павінна б было як найхутчэй зразумець пэрманэнтную чужасьць і небясьпеку, якія зыходзяць ад расейскага імпэрыялізму. Гэтае веданьне абавязковае (зьяўляецца, як кажуць, катэгарычным імпэратывам) дзеля нармальнага існаваньня незалежнай Беларусі. Калі ўсьведамленьне “калектыўнага чужога” як пагрозы і крыніцы небясьпекі ня вернецца цалкам у палітыка-этнічную сьведамасьць беларусаў, тады застаецца і працягваецца параліч нацыі і неадэкватная рэакцыя на сваю нацыянальную сьмерць.

У часы расейскага генацыду 30-х гадоў мінулага стагоддзя гэта выявілася лапідарна даслоўна. Тысячы беларусаў, якіх расстрэльвалі ў Курапатах, казалі перад ямай, напоўненай трупамі, аднолькавую фразу – пыталіся ў катаў: “За што?” Ніхто зь іх не разумеў, што іх забіваюць за тое, што яны беларусы, бо забойцы гаварылі эўфэмізмамі (“ворагі народа” і т. п.). Многія, сьведкі расстрэлаў, зь якімі я гаварыў у 80-х гадах, зьдзіўляліся: “Ну, няхай бы (маўляў) немцы, а то ж свае”.

Ні мільёны замардаваных ды расстраляных беларусаў, ні сьведкі расстрэлаў так і не зразумелі, што адбылося, хто і чаму расстрэльваў. Гэта гісторыя, якая выклікае ў мяне здранцьвеньне.

Калі немцы (фашысты, значыцца) зьнішчалі габрэяў, то яны (габрэі) ведалі, “за што”. За тое, што габрэй. Ішлі ў газавыя камэры, як на ахвяру Апакаліпсісу. Халакост ускалыхнуў чалавецтва, згуртаваў усіх габрэяў. Трагедыя скончылася перамогай духа.

Тым часам у курапацкіх магільных ямах, на ўскапанай, палітай крывёю зямлі Курапатаў нашчадкі расстраляных беларусаў па сёньняшні дзень п’юць гарэлку, смажаць шашлыкі ды ламаюць крыжы.

Вось што такое нівеліроўка этнічнай сьведамасьці і нераспазнаньне чужых. Асьветніцкая задача дзейнасьці Народнага Фронту – дапамагчы суайчыньнікам разабрацца ў прычынах нашага людзкога нацыянальнага цярпеньня і сьмерці. У 1993 годзе я напісаў артыкул на гэтую тэму “Аб рускім імпэрыялізме і яго небясьпецы”. Матэрыял трапіў у “яблычка” – пачаўся ўсяленскі расейска-гэбісцкі лямант (напэўна, зямля паплыла ў іх з-пад ног). Ахвярам зьнялі павязку з вачэй, і русіфікатары запанікавалі.

Цяжкі час небясьпечны сваімі наступствамі. Кожны кароткі пэрыяд адраджэньня меў свае дасягненьні і свой уздым духа. Кожны доўгі пэрыяд нішчэньня народа пакінуў свае разбуральныя і часта – неаднаўляльныя руіны, але ў прынцыпе ўсё добрае, здольнае і жыцьцёвае можа мець працяг.

Савецкі пэрыяд акупацыі ліквідаваў селяніна-гаспадара, але пакінуў яшчэ беларускую вёску зь беларускімі школамі і насельніцтвам. Цяжкі час адмысловай палітыкі (аграгарадкі, калгасная сістэма, ліквідацыя асяродкаў адукацыі і культуры), практычна, ужо ліквідаваў і гэтую рэшту этнічнай крыніцы нацыі.

Цяжкі час – гэта ня толькі пасьлядоўнае вынішчэньне ўсяго беларускага, гэта ёсьць улада цемры і хамства, непавагі да чалавека, зьдзеку над сьветлым, чыстым і добрым. Цяжкі час – гэта масавае паталягічнае п’янства, гэта разбурэньне нармальнай лексікі, абніжэньне нораваў і культуры, страта весялосьці і добрых людзей. Гэта час панурага чалавека.

Безумоўна, міне гэты час, і ў памяці сьветлых пакаленьняў беларусаў ён застанецца як кур’ёз ці мо’ як кашмарны сон, які непрыемна ўспамінаць; ці як прыклад таго, як нельга жыць, як нельга маўчаць, як нельга не шанаваць Беларусь і аддаваць уладу ў рукі чужых і цёмных людзей.

Гэты час яшчэ працягваецца, але ён ужо мёртвы, і толькі па інэрцыі коціцца ў дол. Наперадзе новая Беларусь. І нішто ня спыніць яе хады.

1 сакавіка 2009 г. 

The post ЦЯЖКІ ЧАС appeared first on Афіцыйны сайт Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі (БХД).

У гэтай краiне ахвяраў, войнаў i катастрофаў, сярод народу генiяў i сьвятых. Сярод найвялiкшых могiльнiкаў чалавечай гiсторыi. У Iмпэрыi Культуры, важнейшым духоўным цэнтры мiж Расеяй i Эўропай. Бо я веру, што Беларусь — гэта нешта намнога больш значнае, чым прынята думаць.

1. Iмпэрыi Духу

Пачнем з таго, што менавiта ў гэтай краiне Расейская й Савецкая iмпэрыi ракавым чынам атрымалi сьмяротныя прабоiны. Сто гадоў таму тут упершыню сабралася партыя расейскiх рэвалюцыянэраў, якая потым з паражальнай хуткасьцю стварыла на 1/6 сушы найвялiкшую за ўсе часы чалавецтва таталiтарную сыстэму. У лютым 1917-га адсюль, са стаўкi ў Магiлеве, тэрмiнова выехаў у Петраград цар Мiкалай II, i дарогаю ў чыгуначным вагоне выракся прастолу. Назаўтра Расея выбухнула ў трэскi. Потым быў правальны Берасьцейскi мiр. Потым пакт Молатава-Рыбэнтропа. Нарэшце, у канцы 1991 г. СССР рухнуў, i здарылася гэта ў Белавескай пушчы. Заўважце, парэшткi Саюзу незалежныя дзяржавы цырымонна пахавалi ў тым жа Менску. Але на гэтым гiсторыя ня скончылася: тут жа з магiлы на поўны рост падняўся прывiд Iмпэрыi зла. Усё з такой убойнай пасьлядоўнасьцю клiнам сыходзiцца на Беларусi, што мiжволi, як дрыжыкi, прабiрае падазрэньне: праўда.

Дзякуй Богу, геаграфiчныя iмпэрыi ўсё-ткi развальваюцца.

У свой час паў i Рым, грандыёзная праэўрапейская мэтраполiя. Не засталося й сьледу ад гранiцаў, крэпасьцяў, жалезных легiёнаў. Але з разбурэньнем фiзычнага цела iмпэрыi праз хрысьцiянства вызвалiлiся аграмадныя духовыя сiлы, i вось ужо самi пераможцы, гаспадары Сярэднявечча, схiляюцца перад уладаю рымскай цывiлiзацыi. Антычная культура й каталiцызм, лацiна й рымскае права, сыстэмнасьць i камунiкацыi ахапляюць палову зямнога шара. Цэзару й ня мроiлiся такiя заваёвы.

Пакуль мы яшчэ ня здольныя ў поўнай меры асэнсаваць спадчыну Савецкага Саюзу, але ўжо зараз ясна: наколькi бездухоўным i платаядным быў сам СССР, настолькi ўбогiм будзе ягоны ўнёсак у чалавечую гiсторыю. Зрэшты, ужо сёньня, на нашых вачох, на дымныя глыбы развальваецца Расея, i мы можам назiраць гэтае вiдовiшча ў прамым тэлеэфiры.

А вось Iрляндыя нiколi нiкога не акупавала, не спусташала й не абвяшчала тысячагадовых рэйхаў. Маленькая зялёненькая выспа ў Атлянтыцы, зь якой жыхары ратавалiся куды далей. Сёньня Стары й Новы сьвет моляцца на яе. Скрозь iрляндзкiя тэмы ў кiно, iрляндзкi тон у кнiгах, iрляндзкi рок у навушнiках. Найвялiкшы раман усiх часоў i народаў родам з Дублiну. Вось так, уявiце сабе: не з Парыжу, Лёндану цi Нью-Ёрку — з Дублiну. Шэсьць нобэлеўскiх лiтаратараў. Знакамiтае О з апострафам у прозьвiшчах, быццам бы з коскай перад нулямi гiганцкае лiчбы, знакуе сусьветнае захапленьне: О!.. Iрляндыя, якая нават згубiла сваю мову, сталася Культуровай iмпэрыяй, Iмпэрыяй Духу. А гэта навечна.

Зьместам Iмпэрыi Культуры ёсьць ня культ мяжы, не ксэнафобiя, не фiзiялягiчнае паглынаньне народаў ды тэрыторыяў — а наадварот, духовая бязьмежнасьць у суiснаваньнi, у iмкненьнi зрабiць сьвет больш дасканалым. Гэта не элемэнтарная функцыя захопленых квадратных кiлямэтраў, а iнтэграл куды вышэйшага парадку.

Яшчэ адна Iмпэрыя Духу ў нас пад нагамi. I мы, няўдзячныя, топчам яе штодня, дасадлiва азiраючы далягляды ў пошуках свае ўласнае Iдэi.

2. Гiсторыя Беларусi.

Стары Запавет

Старым Запаветам гiсторыi Беларусi быў залаты век Полацку й Вялiкага Княства Лiтоўскага. Гэта сапраўды легенда. Эра мудрых, эра праведных войнаў, герояў i волатаў, раскошных палацаў, яна дайшла да нас у велiзарных пыльных кнiгах, якiя яшчэ чытаць i перачытваць.

Краiна, якая потым стане Беларусьсю, нараджалася на стратэгiчным стыку цывiлiзацыяў, земляробчай Эўропы й качавое Азii. Гэткiм жа чынам сышоўся ў трох кантынэнтах Блiзкi Ўсход, прарадзiма трох глябальных рэлiгiяў. Так падымаецца вяршыня сьвету, Тыбэт з Гiмалаямi, дзе сутыкнулiся ўсходнiя гiганты, Кiтай i Iндыя. Важнейшае геапалiтычнае скрыжаваньне — гэта гiстарычны крыж Беларусi яшчэ з часоў Усяслава Чарадзея. Увесь час мы аказвалiся то мiж варагаў i грэкаў, то мiж Кiевам i Ноўгарадам, то мiж Русьсю й Эўропай.

Менавiта тут, у Эўрапейскай Сарматыi, канцэнтравалася супрацьстаяньне двух сьветаў. У ракавым 13-м стагодзьдзi настаў вырашальны час: у глыбiнi дзiкiх стэпаў Азii зарадзiлася аграмадная мангольская Арда Тамэрлана, i рушыла на Захад, зьмятаючы на сваiм шляху царствы й ханствы… Увадначасьсе зь ёй увабраўся ў сiлу браняваны Ордэн нямецкiх крыжакоў, i памкнуў на Ўсход, разрубаючы Польшчу, Прусiю, Лiвонiю… Дзьве першародныя плянэтарныя стыхii, такiя сугучныя, няўмольна накатвалi насустрач адна адной, каб сысьцiся ў двубоi. I ў Мiжмор’i, у самай гарлавiне Ўсходняй Эўропы, дзе магло захлынуцца крывёю ў катастрафiчным пабаявiшчы ўсё сярэднявечнае чалавецтва — раптам, дзiўным чынам, узьнiкае магутная дзяржава, Вялiкае Княства Лiтоўскае. I спыняе сусьветнае сутыкненьне. Стагодзьдзе — i перад уладным полем спакою асядае Арда. Яшчэ стагодзьдзе — i ў прах рассыпаецца Ордэн.

Што дзiўна: на гэтай зямлi ўва ўсе часы шукалi, намацвалi тую самую мяжу Эўропы з Азiяй: цi то па Дняпры, цi па Бугу, па Вялiкiм водападзеле, па Менскiм мэрыдыяне… Але важна зразумець: гранiцы няма й ня можа быць у прынцыпе. У дрымучай Беларусi зьнiкаюць межы. Усё расплываецца ў прывiдным сутоньнi, перад якiм з сумневам спыняюцца ўсе заваёўнiкi.

Урэшце, Вялiкае Княства становiцца лiдэрам агульнаславянскага Рэнэсансу. Беларускiя Бiблii, друкi й шрыфты, Рэфармацыя i ўнiяцтва, вiленскае барока i ўнiкальныя рамёствы 16-17 ст. абудзiлi магутныя сiлы духу ў нашых блiзкiх i далёкiх суседзяў. Вялiкае Княства Статуту, тэрыторыя парадку — сярод маскоўскае апрычнiны, запароскае казаччыны, каталiцкае iнквiзыцыi й тэўтонскага вераломства. I, што самае дзiўнае, на раздарожжы рэлiгiяў, сярод бяздоннага iх памяшаньня, у эру варфаламееўскiх начэй — Княства верацярпiмасьцi. Ува ўсёй Эўропе катавалi, палiлi, вешалi зусiм па-жыцейску, а на гэтай зямлi цэлыя стагодзьдзi падобнае было выключэньнем. Сюды натоўпамi сьцягвалiся iншаверцы, навукоўцы й гнаныя праведнiкi.

Вельмi паказальна, што развалiла ВКЛ менавiта мiжканфэсiйнае пытаньне. Калi сiлу веры канчаткова спаралiжавалi царкоўна-касьцёльныя разборкi, калi велiчная раскоша пачала па-фарысэйску папахваць разбэшчанасьцю, гэтая краiна ўжо выканала сваю задачу. Эўропа стаяла на парозе прамысловых рэвалюцыяў; Азiя трансфармавалася ў Расейскую й Асманскую iмпэрыi.

Эпоха Старога Запавету канула ў Лету. З Рагвалодам i Рагнедаю, зь легендаю пра Палямона, з мудрымi Саламонамi, гарадзенскiм Давыдам, са спрадвечнай славай, тысячай казак, якiх больш нiколi ня будзе. Час прыцiх.

Сапраўды, геаграфiчныя iмпэрыi развальваюцца. I шкадаваць ВКЛ ня мае сэнсу. Таму што гiсторыя Беларусi пачынаецца зноў — з Новага Запавету.

3. Гiсторыя Беларусi.

Новы Запавет

Такiм чынам, Хрыстос прызямлiўся ў Гароднi.

Для Беларусi настала новая эра. Прабiў час прымружвацца й падстаўляць для ўдару шчокi. Час палюбiць блiжняга свайго ўсiм сэрцам, як самога сябе. Час аддаваць.

Мы аддавалi ўсё. Да астатняга таленту, да апошняга слова, так, што самiм анiчога не заставалася на расплод. Польская асымiляцыя ў Рэчы Паспалiтай справакавала цэлы фаервэрк фэномэнаў беларускага паходжаньня. Мы далi Польшчы найвышэйшыя, найсьвяцейшыя iмёны — Касьцюшку, Агiнскага, Мiцкевiча, Манюшку, Сянкевiча… Захоп вялiкалiтоўскiх земляў i хваля перасяленцаў на Ўсход выбухнулi неймаверным узьлётам расейскай лiтаратуры й музыкi 19-20 ст., а гэта, памiж iншага, адна з самых грандыёзных зьяваў у культуровай гiсторыi чалавецтва. Беларусы для Расеi зьдзейсьнiлi пераварот у сьветаўспрыманьнi: Глiнка (расейскi гiмн!), Барадзiн, Шастаковiч, Стравiнскi… Грыбаедаў, Дастаеўскi, Бунiн, Твардоўскi, Алеша, Грын, Еўтушэнка, Высоцкi. Прарокi, апосталы, як на падбор. Уявiце сабе, якая павiнна быць духовая сiла, каб узьняць Польскую Карону да Польшчы, Расейскую iмпэрыю да Расеi! I ўсё гэта хворая, нямоглая, абрабаваная Беларусь, так-так, тая самая, з каўтуном у валасох. Падумаць, дык яна зрабiла нашмат болей, чым здолела Вялiкае Княства. Яна не падначальвала, не насаджала — яна прапаведвала й ачышчала. Яна сваiм целам, сваёй крывёю пераўтварала самыя пачварныя дэспатыi. Увогуле, цяжка пазбавiцца думкi, што вышэйшая мiсiя Беларусi — гэта прасьвета, уратаваньне велiзарнай грэшнай Расеi: вось так, празь сябе, праз сваю пакуту й боль. Старавойтава й Чубайс, Станкевiч i Маневiч, Кавалёў i Навадворская родам зь Беларусi — якiя яшчэ iмёны патрэбныя, каб гэта зразумець?

Аддалi Вiльню. Тым лепш. Хоць захавалi ўласны Ерусалiм.

Беларусь судзiлi, рвалi на часткi й раскрыжоўвалi межамi. Нашым друкарам ламалi косьцi на дыбе; нашы паэты на чужыне харкалi крывёй; нашыя лепшыя галовы лопалiся ад рэвальвэрнага стрэлу ў патылiцу. Пётар I рэзаў, Карл ХII палiў, Мураўёў вешаў, Сувораў пароў штыхамi, а Напалеон навальваў груды гарматнага мяса; Сталiн расстрэльваў, Гiтлер труцiў газамi. Бiлi наводмаш, прыпадкамi, шалеючы, па-садысцку ўпадаючы ў раж ад яе пакорлiвасьцi. А Беларусь усё падстаўляла твар, i скрозь сьлёзы ўсьмiхалася iм. Яна малiлася за iх вуснамi сваiх генiяў. Што яна дазваляла з сабой рабiць! — i любiла… Колькi кахалася тут расейцаў, немцаў, французаў, палякаў — многа, ох як многа. Здавалася б, гэтую краiну, яе назву, мову, дый саму памяць аб ёй выгвалцiлi й растапталi насьмерць.

Таму неверагоднае ўваскрашэньне ў пачатку 20 ст. усiх проста агаломшыла. Той нацыянальны рух чысьцейшай вады, якi ўзьнiк надзiва ймклiва, чарговы раз прымушае нас паверыць у цуды.

I прыслухацца, як прароча, пачынаючы яшчэ з Багушэвiча, гучаць прозьвiшчы. Багдановiч. Адамовiчы. Данчык.

4. Беларусь — гэта сьвятое

Па ўсiм былым Саюзе да беларускага й Беларусi пачуцьцё асаблiвае, дзiўнае i шчымлiвае. Знакамiты працаўнiчок трактар, родныя «Песьняры», вайна па-быкаўску — гэта сьвятое, вам скажа кожны савецкi чалавек. Вельмi характэрна ў расейцаў: iм так няёмка, што часам яны стараюцца заглушыць сваю вiну перад беларусамi грубым, армейскага кшталту, пакрыкваньнем. Але нават горкая маскоўская iнтэлiгенцыя раз-пораз, пасьля трэцяе-чацьвертае чаркi, уронiць сьлязу за Беларусь, самую чыстую, самую славянскую, краiну крынiцаў з самай празрыстай у сьвеце мовай.

Гэта вельмi нагадвае мне адзiн жыцьцёвы вобраз. Мой сябра, цiхенькi аднакурсьнiк, са сьцiжмай такiх жа бяскрыўдных, як першыя хрысьцiяне, братоў, прапаведваў Бiблiю ў мэтро й пераходах. Зь яго бязьлiтасна кпiлi, грэбавалi амаль усе — i трэба было бачыць прынiжэньне гэтых людзей, калi ён шчыра й пакорлiва дапамагаў iм у бядзе! Ува ўсiх справах, якiя патрабавалi справядлiвасьцi й сумленьня, аўтарытэтам заўсёды аказваўся ён, самы траваядны, пастаянна крыўджаны.

Штосьцi найвышняе ёсьць у гэтай пяшчотнай беларускай цярплiвасьцi, у гэтай вечна вiнаватай усьмешцы. Пасьля усiх зьдзекаў, катастрофаў i кашмарнага генацыду гэта ўражвае, аж да дрыжыкаў. Гэта ня проста забiтасьць, i не забытасьць. Гэта нашмат глыбей. Беларус, братка. Братнi народ. Не такiя ўжо пустыя словы, як здаецца — цi ня праўда?

«На Беларусi Бог жыве», — сказаў Караткевiч, вялiкi прарок. Ягоныя вершы й проза гучаць так узвышана й на першы пагляд крыху наiўна, але ў караткевiцкай простай мудрасьцi прадоньне сэнсу. I нават болей: у iм вера. Бель Белай Русi змушае ўспомнiць анёлавы крылы.

Гэта праўда: усе канфэсii, якiя прыходзiлi ў Беларусь, раптоўна гублялi свой агрэсiўны зарад, i запавольвалiся, i нямелi перад гэтай сапраўднай незямной сiлай. Для фармальнае рэлiгii ўраз гублялiся ўсе арыентыры, i непарушныя догмы дымам распушчалiся ў паветры. Гэта тут юдэi мiрна суседзiлi з мусульманамi, тут сьсякла магутная плынь кальвiнiзму, тут загрузла падбрушша праваслаўя, i энэргiчныя айцы-езуiты няўцямна блукалi ля тлеючых паганскiх вогнiшчаў, спрабуючы ўразумець, у чым жа рэч.

Ня сьмейце казаць, што ў гэтага Народу няма за душой нiчога сьвятога. Быццам Ён сьпiўся, дэградаваў, хворы, замбiяваны, быццам Ён даўно ўжо не народ i яшчэ чортведама што. Я назiраю нават у апошнiх п’янiцаў: даходзiць да Беларусi — i стоп. Далей нi-нi. Беларусы памоўкваюць, бо ведаюць, наколькi сур’ёзная iх адказнасьць перад сваёй зямлёй i ўсiм гэтым сьветам. «Беларусь» — чуеце, як цёпленька? У нас гэтае пачуцьце не палае, ня жарыць, яно далiкатнае й трапяткое, як сьвечка.

Проста Беларусь — гэта сьвятое.

5. Боль Эўропы

Дзе б нi кранулi Беларусь, паўсюль у адказ чуйна кальне боль. Усё, што пра нас ведаюць у сьвеце, — рэзаныя, рваныя, разможжаныя раны: Курапаты, Брэсцкая крэпасьць, Хатынь, Чарнобыль. Кожны эўрапеец iнстынктыўна, амаль фiзычна адчувае гэтую вобласьць ныючай памяцi, для яго гэта «дзесьцi там», i ён трапна пацэлiць пальцам на мапе, дзе гiстарычна балiць небясьпека.

Беларусь ные, як сэрца. Маскве, Брусэлю, Страсбургу, Бэрлiну робiцца не па сабе з кожнай позвай нашага болю. Помнiце, як ёкнула сардэчка ўвесну 1996 г. — усе Балканы здрыганулiся мнагатысячнай сутаргай. Сэрбiя, Баўгарыя, Альбанiя валялiся ў жорсткiх курчах аж да самай вясны 97-га.

Ува ўсёй Эўропе няма больш трагiчнага Адраджэньня, чым беларускае. У прыбалтаў, палякаў, чэхаў i нават румынаў увесь нацыянальны арганiзм, будзь здароў, працаваў на Resistance ды Renaissanse, i крызыс хваробы вырашыўся напружаньнем у лiчаныя днi. Для беларусаў гэтая насалода болю цягнецца ўжо другi дзясятак гадоў, i канца-краю не вiдаць. Нашае Адраджэньне ажыцьцяўлялася такiм выключным мiзэрам сiлаў, на такiм фальцэце, такiмi непадымнымi й адчайнымi вымогамi, што жылы трымцелi, як нацягнутая нiць. Гэтая нота, нясьцерпна тонкая й высокая, бярэ за жывое так, што хочацца плакаць. У мяне перад вачыма Пазьняк з растрапаным валосьсем, у насьпех зацыраваным плашчы, поплеч з Клiнтанам на краi курапацкае ямы, а ўвушшу — пранiзьлiвы вiск дзяўчыны, якую выцялi гумовым дубiналам на Чарнобыльскiм шляху!..

Паглядзiце ў вочы любому беларусу. Такое ўражаньне, што ён пастаянна церпiць боль.

Беларусь — вечнае прытулiшча гнанага адусюль габрэйства. На гэтай зямлi разьмясьцiлася адна з самых пладавiтых дыяспараў у сьвеце. Тут радзiма знакамiтых iзраiлевых правадыроў: першага прэзыдэнта Хаiма Вэйцмана, трэцяга — Залмана Шазара, прэ’ер-мiнiстраў Мэнахема Бэгiна, Iцхака Шамiра, Шымона Пэрэса. Тут айчына Шагала, Антокальскага, Суцiна, бацькаўшчына хасыдызму. Увогуле, беларускае габрэйства — тэма асобнае гутаркi, патэтычнай i ўзьнёслай. А там, дзе такi ўздым абранага Богам народа, там, дзе адвечны жыд знаходзiць абжытую абяцаную зямлю — чакай вялiкае таямнiцы. I болю.

Беларусi, укрыжаванай мiж Эўропай i Расеяй, ня суджана стаць дамашняй, добрапрыстойнай сярэдне-эўрапейскай краiнай. Нельга паверыць у тое, што ўсё надрыўнае змаганьне йшло за сытае пахлопваньне па бруху й падстрыжаны газон пад вокнамi. Зараз, вы толькi паглядзiце, вакол нас iзноў клубяцца трывожныя прадчуваньнi, хваравiты азноб ходзiць ходырам. Баюся, гiсторыя толькi пiльнуе часу, каб iзноў разрадзiцца чарговай катастрофай у нашай няшчаснай Беларусi. I зноў будзе балюча.

6. Адваротны Эфэкт

Яшчэ адзiн фэномэн Беларускае Iдэi, якi так вiдовiшчна фантануе апошнiя гады — эфэкт Лукашэнкi. Варта было Лукашэнку прыйсьцi да ўлады, i краiна адразу апынулася ў эпiцэнтры грандыёзных постсавецкiх працэсаў. Позвы вяртаньня Iмпэрыi зла, узнаўленьня Ўсеславянскага саюзу на ўвесь голас прагучалi менавiта тут. I, нечакана для ўсiх, набылi пужаючае водгульле — ад Усходняе Эўропы да Далёкага Ўсходу.

Сапраўды, i гэтая гiстэрычная фантастыка на прэзыдэнцкiх выбарах, i панславiсцкае рэха, i велiзарныя псыхатропныя рэакцыi ад Берасьця да Курылаў парадаксальным чынам сьведчаць усё пра тое ж: пра незвычайную геапалiтычную й духовую сiлу Беларусi як генэратара, яе мабiлiзацыйную магутнасьць i сусьветныя маштабы.

Трэба аддаць кесару кесарава, Лукашэнка з самага пачатку ацанiў магiю сiлы, аб iснаваньнi якой iншыя проста не здагадвалiся. Ёсьць ад чаго здрыгануцца: мэсiянская роля Беларусi прагавораная ў ракавы двухтысячны час, i — увага! —пагроза рэальная, як заўтрашнi дзень. Пастаянна варта помнiць, што тайна Расейскай iмпэрыi заключаецца не ў маскоўскiм Крамлi, пiцерскiм Зiмнiм цi нiжагародзкiм кiрмашы. Менавiта ў нашай з вамi Беларусi вырашаецца надта ўжо многае, калi ня ўсё, i нам нiкуды ад гэтага ня дзецца.

КГБ тонка падабраў камэртон, на якiм рэзананс Iдэi становiцца разбуральным i выклiкае цыкляпiчныя земляўздрыгi. Усё iмгненна становiцца з ног на галаву, гiганцкiя пiрамiды рушацца, i насельнiцтва ахоплiвае павальная панiка — прыкладна так, як гэта здарылася 17 жнiўня ў Расеi. Перайначыць знак на супрацьлеглы аказалася гэтак жа проста, як перавярнуць 1999 год у страшную апакалiптычную лiчбу.

А мы з вамi толькi-толькi намацваем нашую ноту, трагiчную й высокую, якая павiнна ўсё расставiць па сваiх месцах. Нам трэба, чаго б гэта нi каштавала, пацэлiць у гэты iрацыянальны пункт, i выклiкаць слушны эфэкт.

Зрэшты, Iмпэрыя Духу, Iмпэрыя Культуры тым i розьнiцца ад любой звышдзяржавы, што транскантынэнтальныя ракеты тут замяняе трансцэндэнтальнае мысьленьне. Тут дзейнiчаюць катэгорыi, якiя не падначальваюцца законам жалезнае лёгiкi. Глябальныя эфэкты спрацоўваюць у iмя духоўнасьцi — так, як гэта неаднойчы ў сусьветнай гiсторыi дэманстравала Нацыянальная Iдэя.

7. Iдэя

Раз-пораз нават здаецца, што яшчэ сэкунда, i мы вось-вось спасьцiгнем, скрышталiзуем для сябе гэты момант iсьцiны: настолькi празрыстая яго сутнасьць, настолькi ясна паблiскваюць, граюць гранi чагосьцi iдэальна цэласнага, так працiнае — да iскрыстых сьлёзаў, да галюцынацыяў. I я ўвесь час паўтараю пра сябе: Беларусь чакае вялiкая будучыня.

— Беларуская Нацыянальная Iдэя — трэба памятаць: гэта iдэя пакутнай i вялiкай краiны, у якой мы маем гонар жыць, краiны, якой пастаянна балюча й якая, хутчэй за ўсё, нiколi ня стане шчасьлiвай.

— Беларуская Нацыянальная Iдэя — гэта iдэя Новага Запавету: Веры, Надзеi, Любовi. Не ўзбуджэньне гневу, не iнквiзыцыя супраць маскоўскае ерасi мусiць быць нашым дэвiзам. Беларусы —носьбiты ўнiкальнага, хрысьцiянскага ў сваiм прынцыпе духоўнага iмпэратыву, якi й ёсьць сэнсам нашае Iмпэрыi Культуры. Як гэта ня цяжка, нам трэба ўспрыняць, што краiна, як i чалавек, не павiнна жыць для сябе. Яе задача — даць сябе iншым, i праз гэта сьцьвярджаць сваю велiч. Прасьвятляць i настаўляць аграмадную Расею, уздымаць Усходнюю Эўропу — на нашым сумленьнi. Так павялося спрадвеку, так будзе й далей.

— Урэшце, Беларуская Нацыянальная Iдэя — гэта iдэя Iмпэрыi Культуры, буйнейшага духоўнага цэнтру Ўсходняе Эўропы. Гэтая краiна прызваная лучыць i вучыць увесь кантынэнт, у болях спараджаючы ўсё новыя й новыя хвалi эмiграцыяў, драмы й найвышэйшае культуры. Гэта краiна генiяльнага Мiжмоўя, дзе чыста беларускi элемэнт выконвае ролю магiчнага крышталю, люстранога пачатку каардынатаў. У яго фокусе сыходзяцца элiтарныя культуры й масавыя псыхозы паловы Эўропы. Тэлевiзiя, iнфармацыцыйныя тэхналёгii й выбух камунiкацыяў даюць нам беларускi фокусны сынтэз — той звышэфэкт, дзеля якога робiцца цяперашняя карпатлiвая праца «Народнага Альбому», «Маладога Адраджэньня» й сучаснае «Нашай Нiвы».

Зь беларускiх лясных шоргатаў i шэптаў, у эфiры бясконцых шумоў, у iнфармацыйным сутоньнi, з туману трэцяга тысячагодзьдзя насустрач нам узьнiкаюць абрысы гэтае аграмаднае культуровае Iмпэрыi — як гара сярод аблокаў, яна патыхае халадком абсалютнай iдэi. Масква, Варшава, Кiеў, Вiльня — толькi велiзарныя фарпосты, краевугольнае крэпасьцi яе смутнай магутнасьцi.

Няма й ня можа быць сумневаў: Нацыянальная Iдэя ўрэшце пераможа. Ува ўсiх абвостранае адчуваньне, што час працуе на нас. Нам ня трэба баяцца, што гэтая краiна зьнiкне з мапаў цi зробiцца калянiяльным захалусьцем. Расея, ды й нiхто iншы, ня ў сiлах зьнiшчыць анi нашую дзiўную вялiкую нацыю, анi яе цудоўную мову. У нас усё атрымаецца. Трэба толькi быць простымi й сумленнымi, ашчаднымi ў гневе й шчодрымi ў любовi; трэба шукаць, грукацца ўва ўсе дзьверы, верыць i абавязкова ўсьмiхацца.

* * *

А ў астатнiм — усё, як у Пазьняка.

The post Нацыянальная Ідэя appeared first on Афіцыйны сайт Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі (БХД).

У агромністай такой грамадзе?..

Увесну 2006 г. увесь сьвет убачыў дзесяткі тысячаў беларусаў пад бел-чырвона-белымі сьцягамі у цэнтры Менску. Патрабаваньне свабоды пераменаў, незалежнасці зноў шматтысячна канстатавала факт найноўшай гісторыі: “Жыве Беларусь!”. Безумоўна, каб перамагчы рэжым, нацыянальнаму руху патрабавалася выявіць больш веры, больш еднасці, больш духу, нарэшце, змабілізаваць больш удзельнікаў пратэстаў. Але і тое, што адбылося 19-25 сакавіка 2006 г., стала спараўдным прарывам. У параўнаньнізь 2001-м ці 2004-м гадамі, масавасць, арганізаванасць і, самае галоўнае, духовую моц. На вуліцы выйшла беларуская моладзь, якая склала большасць сярод вулічных выступоўцаў – яня трымала кругласуткавую варту на Кастрычніцкай плошчы, і штодня даводзіла: у Беларусі ёсць годная будучыня. Кампанія вылучыла лідэраў, здольных зьяднаць людзей і ўвасобіць альтэронатыву рэжыму. Урэшце рэшт, гэтыя некалькі бурлівых вясновых дзён няўжарт спалохалі ўладу. Дзесяткі крымінальных справаў, сотні ператрэсеных прыватных кватэраў і разгромленых штабоў, тысячы арыштаваных, для якіх у Менску ўжо не хапала ізалятараў і якіх развозілі ў іншыя гарады – усё гэта засьведчыла панічны страх рэжыму і сілу беларускага руху. Але – што далей? І ўвесь сьвет, і нашыя суседзі ва Ўкраіне, Польшчы, Прыбалтыцы, Расеі і, самае галоўнае, мільёны беларусаў, што назіралі за сакавіцкімі падзеямі ля тэлеэкранаў, ужо ў які раз задаюць сабе пытаньне: чаму Беларусь дагэтуль застаецца апошняй дыктатурай Эўропы? Што трэба зрабіць, каб адолець прасавецкі папулізм, падтрыманы імперскай Масквой? Увогуле, які шлях бог вызначыў Беларусі прайсці ў гісторыі, у нацыянальнай ідэі, у духовым сталеньні, каб вызваліцца?

ДОЎГІ БЕЛАРУСКІ ШЛЯХ

Падзеі селетняе вясны выявіліся новым паваротам на доўгім беларускім шляху. Новым – бо і шматтысячнае людзкое ўзрушэньне насуперак рэпрэсіям, і прыняцьце лідэра беларускіх дэмакратычных сілаў на найвышэйшым узроўні ў Эўропе, і воля ды вера беларускай моладзі знакавалі сапраўды новы этап беларускага нацыянальнага абуджэньня. Паваротам – бо на даляглядзе ўзнік толькі чарговы пераход зьнясіленага вандраваньня Беларусі да рэальнай незалежнасці, дэмакратыі й нацыянальнага ладу.

Храналёгія беларускага шляху з рабства да свабоды прымушае нас згадаць біблійны выхад – пад кіраўніцтвам Майсея, вялікага божага прарока, габрэйскі народ блукаўпа пустыні ў пошуках зямлі абяцанай да тае пары, пакуль не пазбавіўся рабскайсьвядомасці й не набыў веру ў Бога. Гэтак жа й Беларусь: праблема нашага зацяглага блуканьня мае не сацыяльнае, не эканамічнае й нават не геапалітычнае, а ў першую чаргу духовае паходжаньне. Сьвядомасць вызначае быцьцё! Да тае пары, пакуль людзі не ўсвядомяць сябе нацыяй, адказнай перад Богам за свой супольны лёс, маральны стан і сваю зямлю – мы асуджаныя заставацца заходнім узбалоцьцем расейскае імпэрыі, а ня сэрцам Эўропы.

Уся заходняя цывілізацыя апошніх дзвюх тысячаў гадоў – гэтапанарама разьвіцьця, пераламленьня й удасканаленьня асноватворнага хрысьціянскага сэнсу ў розных нацыянальных, палітычных і сацыяльных формах. Мы зьдзіўляемся, адкуль ўсё так чыста й хораша ў Амэрыцы й Брытаніі, у Швэдзіі й Чэхіі, у Польшчы ды Аўстраліі. Агульная культура Захаду – грамадзкая, сэрвісная, нават побытавая – гэта прамы вынік цярплівага засваеньня прынцыпу “Палюбі Госпада Бога твайго ўсім сэрцам тваім, усей душою тваёю, усім разуменьнем тваім, а блізкага твайго – як самаго сябе” (Лукі 10:27). Непасрэдны вынік веры ў Бога й культываваньня гэтае веры ў самім грамадзтве. Нашыя спробы пабудаваць “па-заходняму” дэмакратыю, рынак, адкрытае грамадзтва й нацыянальную дзяржаву бяз Бога асуджаныя на крах.

Таму асноўныя задачы сучаснай нацыянальнай ідэі – хрысціянізацыя беларусаў і беларусізацыя хрысціянаў. Хрысціянства – і як сыстэма каштоўнасьцяў , і як аснова здаровага нацыянальнага сьветапогляду, і ўвогуле як найэфэктыўнейшы лад жыцьця – павінна стаць альтэрнатывай бездуховаму саўковаму рэжыму й грамадзкаму ўпадку. Так было ва ўсім сьвеце. Так будзе і ў Беларусі. Шчасьлівыя сем’і, здаровыя дзеці, непітушчыя працаўнікі, якія ня крадуць і ня хлусяць, адказныя і прыстойныя людзі – гэта веруючыя. І найпершая патрэба сёньнішняга часу – надаць такім беларускім хрысьціянам нацыянальнага самаадчуваньня, а ўсяму патрыятычнаму руху, у сваю чаргу, хрысьціянскае сутнасці. Духовае абуджэньне адначасова з творчай,захапляючай беларусізацыяй здольнае вызваліць у дзесяцімільённым народзе аграмадныя сілы для вырашальнага рыўка. Такім чынам, зараз Беларусі ў першую чаргу патрэбныя ня “самыя правільныя партыі”, ня “самыя радыкальныя маладзёвыя рухі” і нават не ўсяядныя кааліцыі дэмакратычных сілаў у чарговае канфігурацыі. Галоўная патрэба гэтага пераходу на доўгім беларускім шляху – актыўныя, паўсюдныя й шматвобразныя ініцыятывы, якія б беларусізавалі й хрысьціянізавалі грамадзтва. Ключавыя паказальнікі дзейнасці такіх ініцыятываў – колькі яшчэ беларусаў за дзень, месяц, год пачалі размаўляць па-беларуску, удзельнічаць у асьветніцкіх кампаніях, наведваць царкву (касцёл, малітоўны дом), выпісваць незалежную прэсу. Сучасная беларускасьць, як і сучаснае хрысьціянства ў Беларусі зараз настолькі дэталёва распрацаваныя, кшталтаваныя, амалоджаныя, укарэненыя ў інтэрнэце й элітных асяродках, што ані прасавецкая “ідэалёгія”, ані папсовая расейшчына ня вытрымаюць канкурэнцыі за душы беларускіх студэнтаў, настаўнікаў, прадпрымальнікаў, вернікаў пры эфектыўнай арганізацыі кампаніяў. Але пакуль што, нажаль, падобныя ініцыятывы ў Беларусі замыкаюцца ў герметычных або тусовачных супольнасьцях. У выніку велізарны вакуум у мільёнах беларускіх душаў, спароджаны незалежнасьцю, запоўнілі не трывалая вера ў Бога й жывая беларушчына, а ўпадніцкі рэлятывізм, разбуральныя субкультуры, імперская настальгія або афіцыйная прапаганда.

Вясна-2006 дала надзею на зьмену становішча. Малітва на шматтысячнай Плошчы, “Магутны Божа” як пачатак кожнага дня для палаткавага гарадка, тысячы дагэтуль апалітычных вернікаў поплеч з заўсёднікамі вулічных акцыяў; адзіны кандыдат, беларускі патрыёт, які дзень галасаваньня праводзіць і ў праваслаўным храме, і ў касцёле, які нарэшце зьяўляецца на людзях з жонкай і якога прымаюць канцлер Нямеччыны, прэзыдэнты Польшчы й Літвы, палітычная эліта Францыі й Украіны; агучаная на ўсю краіну праграма рэформаў, грунтаваная на прыватнай уласнасці, інавацыях і мясцовым самакіраваньні – пасьля гэтага ўпершыню за колькі гадоў адчуваеш пад нагамі краіну!

І ў кампаніі 2006 г. і пасьля яе ўвесь час муляла вока: рэжым наколькі мог высільваўся, каб абаперціся на добра зацьверджаны за 15 гадоў падмурак незалежнасьці. Але бясконцыя закляцьці “За Беларусь!” у адным фляконе з пустаслоўем пра “государственный суверенитет в союзе с Россией” ды “интернациональную белорусскую нацию” ўжо сьведчаць: адолець мяжу, якае аддзяляе “самобытную Беларусь” ад адроджанае Беларусі, як ні пніся, Лукашэшка ня можа. І, згодна зь непазбежнай лёгікай гісторыі, гэта зробіць ужо нехта іншы. Не аддадзеная ані Крамлю, ані алігархам маёмасьць, пераключаныя тэлеканалы, апрацаваная па перыметры ўсіх дзяржаўных межаў масавая сьвядомасьць ужо ёсьць грунтоўным апірышчам на шляху да сапраўднае Беларусі.

Дайсьці да Беларусі – гэта значыць, дайсьці да сэрца кожнага зь 10 мільёнаў беларусаў. Можаце самі палічыць, колькі такі шлях складае ў кілямэтрах (адлегласьць будзе вымярацца, пэўна, у дзесятках зямных экватараў). Можна вымярыць гэты шлях у гадзінах або гадох, якія спатрэбяцца на пераконваньне ды растлумачэньне. Можаце падрахаваць усіх сваіх знаёмых, хто яшчэ не дайшоў да Беларусі, і вызначыць свой асабісты шлях.

Доўга, доўга атрымліваецца. Але іншага шляху ў нас, як і ў габрэяў часоў Майсея, няма. У Беларусі, паводле сьведчаньня Быкава, доўгая дарога дадому. Доўгая – бо, як і біблійных сьвятых, Бог вядзе беларусаў, праз пакаяньні, выпрабаваньні й адкрыць Сэрца Эўропы з той цярплівасьцю й настойлівасьцю, якой пад сілу дасягнуць Валадарства Нябеснага.

КРЫЖОВЫ БЕЛАРУСКІ ШЛЯХ

Калі б беларускі шлях быў проста працяглым па часе – за цярплівых беларусаў можна было б не хвалявацца.

Але ва ўсе часы беларускі шлях азначаў пераадольваньне найцяжэйшых пакутаў, болю і зьдзекаў. Наша Адраджэньне ўвесь час, сплываючы крывёю, зьняможана брыло праз здраду і акупацыю, Курапаты й Трасьцянец, Хатынь і Берасьцейскую крэпасьць, Чарнобыль і Нямігу.

Вось і падчас сёлетняе кампаніі беларусам давялося адужваць ня столькі адлегласьць, чалавека-гадзіны й стэрэатыпы (што складае зьмест нармалёвых выбараў), колькі страх, квалт і ўціск. Кампанія-2006 ішла праз рэпрэсіі небывалага раней размаху; цяжкі крыж непрыняьця, абыякавасьці й працы “за сябе й за тых хлопцаў” ціснуў на плечы, а вакол – сьвіст і аплёўваньне гэткай разьюшанай, нават ашалелай прапаганды па ўсіз афіцыйных каналах не было нават за савецкім часам: “Алькаголікі!.. Наркаманы!.. Вычварэнцы!.. Псыхі!.. Фашысты!.. Тэрарысты!..”. Беларусаў зноў білі, прыніжалі, ганьбілі, як асуджанага на ўкрыжаваньне Збаўцу. Бэсьцілі мову, зьдзекліва перакрыўляючы ў агітках, пляжылі культуру, пачынаючы з ахайваньня маладзёвае “Рок-каранацыі” й завяршаючы разбурэньнем Саюза Пісьменьнікаў, гвалцілі гісторыю, ствараючы міты пра расейскае братэрства, сатанінскі Захад ды “лініі Сталіна”… Наймацней білі па моладзі – каб з новым пакаленьнем Беларусь не паднялася з каленяў. 23-х гадовага Зьміцера Касьпяровіча, што сарваў чырвона-зялёны сьцяг з будынку Менскага гарвыканкама, асудзілі на 5 месяцаў за кратамі. Насту Азарку, настаўніцу малодшых клясаў зь Нясвіжу, паэтку й арганізатарку Шоў Беларушчыны, абвінавацілі ў “стварэньні незарэгістраванай арганізацыі” (а гэта зараз 2 гады турмы). 21-гадоваму Артуру Фінькевічу, маладафронтаўцу зь Менску, які ўсяго толькі напісаў на плоце “Мы хочам новага!”, сьледства прыпісала ўсе графіці ў Першамайскім раёне, налічыла 35 мільёнаў рублёў урону і цяпер паграджае запраторыць у “зону” на 10 гадоў. Спартоўца Сяргея Ляшкевіча са Шчучына, які распаўсюджваў буклеты й каляндарыкі Мілінкевіча, трымаюць у ізалятары як “баевіка, што рыхтаваў тэракты ў Менску”. Маладафронтаўца Паўла Красоўскага з Жодзіна міліцыя расшуквае аж па чатырох артыкулах крымінальнага кодэксу за … карыкатуры на мясцовых чыноўнікаў, надрукаваныя ў самвыдатаўскім бюлетэні. Нарэшце, спалохаўшыся дзесяткаў тысячаў маладых, што выйшлі на вуліцы 19-25 сакавіка, КДБ распачаў крымінальную справу супраць цэлага руху, яшчэ маштабнейшую за Саюзу Беларускіх Патрыётаў: у 12 гарадох Беларусі прайшлі ператрусы й допыты больш як 50-ці сябраў Маладога Фронту, якіз зьвінавацілі ў “выступе ад імя незарэгістраванай арганізацыі”, і кожнаму зь якіх цяпер паграджае па колькі гадоў турмы.

Жорсткі разбор намётаў на Кастрычніцкай; зьбіцьцё непаўнагадовых за бел-чырвона-белыя сьцягі; зьдзек за людзей на Акрэсьціна; падкідваньне наркотыкаў ды бутэлек пасьля разгрому гарадка перад камэрамі БТ; імітацыя расстрэлу й шпіталь для Вячаслава Сіўчыка як арганізатара бестэрміновае варты на плошчы; ганебныя “суткі” для рэжысэра Валерыя Мазынскага, рэдактара Андрэя Дынька, палітыка Вінцука Вячоркі й соцень прыстойных, інтэлігентных людзей; ілжывыя абвінавачваньні ў хуліганстве й брыдкаслоўі для шчырых вернікаў – кожны факт як ляск бічу па целе Хрыстовым!..

Бадай, самы цяжкі крыж узваліў на плечы беларускага народа, як гэта ні прыкра, патрыярх Маскоўскі Алексій II: ня гледзячы на заявы назіральнікаў з усяго сьвету пра фальсыфікацыі, нават не чакаючы абвяшчэньня афіцыйных дадзеных ЦВК, павіншаваў галоўнага праваслаўнага атэіста зь перамогай.

Але беларусы крыж сакавіка-2006 усё-такі вынесьлі. Джзесяткі тысячаў людзей, нягледзячы на страх, нянавісць і хлусню на тыдзень асьвяцілі сэрца сталіцы сотнямі бел-чырвона-белых сьцягоў. І не прапаганда, ня гвалт, а менавіта гэтыя сьцягі, як пуцяводныя вагні, як сымбалі Божага укрыжаваньня і ўвускрасеньня застануцца ў масавай сьвядомасьці й нацыянальнай гісторыі вобразам Вясны 2006 года.

Гарачыя падзеі гэтых дзён пацьвердзілі галоўнае хрысьціянскае правіла: вызваленьне адбываецца толькі праз пакуту, шчасьце здабываецца праз боль, а адраджэньню, уваскрашэньню, абуджэньню заўжды папярэднічае крыж. Мы павінны ўзгадаць найважнейшую гістарычную заканамернасьць, ужо не аднойчы праяўленую ў X, XII, XVI, XX стагодзьдзях: палітычны, эканамічны й культуровы росквіт генэруецца пакаяньнем ды ахвяраю народа – і духовымі пераўтварэньнямі. Што далёка хадзіць: курапацкі крыж і аднаўленьне храмаў напрыканцы 80-х, сьцяг Хрыста і заклік “шукаць не кілбасы, а Бога” уздымалі Беларусь на нашае памяці.

Менавіта таму беларуская нацыянальная ідэя – гэта ідэя Крыжа. Вялікага геапалітычнага скрыжаваньня, на якім між варагаў і грэкаў, Захаду і Ўсходу, Эўропы і Расеі, укрыжаваная наша краіна. “І вазьмі крыж свой, і ідзі за Мною…” (Марка 8:34). Беларусь насьледуе Хрысту, аддаючы сябе. Наш бел-чырвона-белы сьцяг з крывёю Ісуса – знак таго вялікага Адкупленьня, якое збавіла ўсё чалавецтва. Бо з пачатку Новае эры пакута й ахвыра – заклад будучае перамогі.

Беларуская ахвярнасьць – гэта ня прыкрая гістарычная наканаванасьць, што выклікае шкадобу і дэпрэсію. Гэта – лёс і сэнс Беларусі як вялікага алтара. Краіна, на долю якой за 1000 гадоў выпалі настолькі страшныя выпрабаваньні, для якой Эвангельле болю і зьдзеку стала штодзённым жыцьцём, для якой нацыянальным сымбалем ёсьць чыстая палатніна з крывёю ўкрыжаванага Збаўцы, мусіць усьведамляць: крыж – дакладная сыстэма каардынатаў для пошуку найвялікшых дабраславеньняў Божых.

ВЯЛІКІ БЕЛАРУСКІ ШЛЯХ

У апонія паўтара гады стала выясьняцца цікавая геапалітычная акалічнасьць: краіна апошняй дыктатуры ў Эўропе робіцца эпіцэнтрам навінаў у цэлым рэгіёне. Польшча, Украіна, Прыбалтыйскія дзяржавы яднаюцца, каб дапамагчы Беларусі стаць Беларусьсю. Беларусы штомесяц апынаюцца на трыбунах галоўных эўрапейскіх арганізацыяў. Беларуская тэма ажыўлена дыскутуецца не адно ў Крамлі, але і ў Брусэлі, і ў Жэневе, і ў Вашынгтоне. Belarus незаўважна разрастаецца да памераў куды большых, чым звычайная сярэднеэўрапейская краіна плошчай у 200 тыс. км2 зь 10 мільёнамі жыхароў. Беларусь сапраўды робіцца сэрцам Эўропы – трапяткім, гарачым, поўным драматызму ды болю. Сьвет зноў адчувае тут дрогкае спляценьне артэрыяў і венаў, шляхоў і інтэрэсаў, сумежжа моваў і канфэсіяў – крыніцу жыцьця ў нетрах пушчаў і гарадоў, у глыбіні страху і грэху, у адчайным біцьці пульсу апошнчга эўрапейскага адраджэньня. Нешта падобнае адбывалася ў XVI стагодзьдзі, у Залаты век ВКЛ. Такое ўражаньне, што Беларусь рыхтуецца выбухнуць і зьбірае ў кулак усе сілы, каб зьнішчыць астатняе кубло зла на кантыненце, каб экспансія беларускасьці ўскалыхнула ўсю Эўропу і сталася ўдарам пахавальнага звону для імперскай Масквы.

0,15% тэрыторыі й 0,17% насельніцтва – вось што такое Беларусь на глёбусе. Кропачка. Але ж колькі падзеяў, ідэяў, надзеяў і людзей сусветнага маштабу сышлося ў гэтае кропачцы! Проста велі Беларусі разьлічваецца не праз квадратныя кілямэтры ці адсоткі ВУП. У вышэйшай матэматыцы Духа велічыні вымяраюцца інтэграламі куды большага парадку. Невялічкая, сьціплая Беларусь баіцца прызнацца нават самой сабе, што мае Вялікую Нацыянальную Ідэю. Што нічога “нармалёвага” няма ў тых страшных пакутах і ахвярах, якія выпалі на яе долю. Што нічога выпадковага не было ані ў Чарнобылі, ані ў Белавескай Пушчы, ані ў Лукашэнку. Што краіна найвялікшае цярплівасьці й найвышэйшае любові ў самым сэрцы Эўропы – гэта пакліканьне. І гэта навечна.

Адсюль, ад нясьмеласьці думкі – і відавочная слабасьць большасьці сучасных “нацыянальных праектаў”. Адсюль – кволасьць сёньнішняга дэмакратычнага руху. Усе замяняльнікі нацыянальнай ідэі – і дзяржаўная “ідэялёгія”, і побытавы гонар “хвалі сваё”, і нават прасунуты апазыцыйны нацыяналізм ёсьць усяго толькі бледнымі водбліскамі сапраўднай нацыянальнай ідэі. Той адзінай гістарычна й сьветапоглядна апраўданай ідэі, у якой звышмэтай зьяўляецца Сам Ісус Хрыстос.

Ісус сказаў яму: Я і Шлях, і Праўда, і Жыцьцё” (Яна 14:6). Вялікі Беларускі Шлях – шлях Божае праўды й Божае ахвяры, шлях з Крыжам Хрыста й пад сьцягам Хрыста – да Самога Хрыста, Ягонае сьвятасьці, дасканаласьці й велічы. Беларусь у Эўрапейскім сэрцы пакліканая да чысьціні й сьветлыні бел-чырвона-белага, да імклівасьці й нястрымнасьці Пагоні, да веры й волі, што напаўняюць гімн “Магутны Божа”.

Таму Вялікі Беларускі Шлях – гэта яднаньне і праваслаўных, і каталікоў, і пратэстантаў дзеля супольнае малітвы, духовага ўзаемаабагачэньня і, урэшце рэшт, выяўленьня адзінае нацыі ў Божых вачох. Беларусь – агульначалавечы форум хрысьціянства. Арэна. Асамблея. Сумежжа й сумоўе. Зваротны эфектгэтага глябальнага фэномэну ў тым, што праз канфэсійны сынтэз Беларусі адкрываецца ўвесь сьвет: каталіцкі Захад, праваслаўны Усход, архіпэлягі пратэстанцкіх Штатаў, Паўночнае Эўропы й Азіі. Беларусь – натуральны фокус хрысьціянскае айкумены: так Палестына, крыніца трох вялікіх рэлігіяў, сталася цэнтрам увагі для ўсяго чалавецтва. Выкшталцоная лёгіка й рацыя каталіцтва, містыка й узвышанасьць праваслаўя, пратэстанцкая простасьць і прага абнаўленьня – у сапраўдным беларускім хрысьціянстве сышласяўся поўня вучэньня Ісуса Хрыста, расьсеяная за 2000 гадоў па ўсім сьвеце. І Беларусь, сьледам за сьвятым Аўгусьцінам, паўтарае вернікам розных канфэсіяў: “У галоўным – адзінства, у спрэчным – свабода, а ва ўсім – любоў!”

Вялікі Беларускі Шлях – гэта кансалідацыя ўсіх нацыянальных сілаў, што грунтуюцца на хрысьціянскіх прынцыпах ды эўрапейскай традыцыі: руху Мілінкевіча й партыі Пазьняка, Маладога Фронту й рэгіянальных структураў супраціву, прадпрымальнікаў ды хрысьціянскіх грамадаў. Пераадоленьне другасных і міжасобасных супярэчнасьцяў апошняга дзесяцігодзьдзя – сапраўды працяглы, але абсалютна непазьбежны этап беларускага шляху да перамогі. Пакуль беларускае Адраджэньне ня будзе выяўлена ў салідарнай сіле – лёс Беларусі будзе важыцца зьнешнімі сіламі з дапамогаю маніпуляцыяў, гвалту ды здрады паводле найгоршых сцэнароў Рэчы Паспалітай XVIII стагодзьдзя. Магчыма, цэнтрам такога яднаньня выступіць Беларуская Хрысьціянская Дэмакратыя, што ствараецца зараз беларускімі патрыётамі й вернікамі розных канфэсіяў. З аднаго боку, БХД у палітычным спэктры займае месца паміж БНФ Вячоркі й КХП Пазьняка, зь іншага – увасабляе ў сабе маладое, новае пакаленьне нацыянальнага руху, і, нарэшце, спалучае хрысьціянскія грамады на патрыятычным падмурку, фармуючы жывое ядро беларускае ідэі.

Вялікі Беларускі Шлях – гэта ператварэньне беларускай дыяспары (унікальнага апірышча беларускасьці!) са структуры захаваньня ў структуру ўплыву. Нажаль, ня ў прыклад традыцыйнае мадэлі дапамогі эміграцыі з боку мэтраполіі, пакуль беларуская апазіцыя або ігнаруе дыяспару, або проста нешта просіць па дробязях. Беларускаму дэмакратычнаму руху сёньня вельмі бракуе моцных сувязяў – палітычных, культуровых, урэшце асабістых – з нацыянальнай эміграцыяй. А пры наяўнасьці волі ды каардынуючага цэнтру ў самое Беларусі беларускае замежжа можа аказаць Адраджэньню сапраўды магутную падтрымку. Падтрымку досьведам – бо многія эмігранты прайшлі вялікі беларускі шлях адзінаасобна. Падтрымку духам – бо эмігранцкія асяродкі куды больш веруючыя, як ні парадаксальна, куды больш нацыянальна сьведамыя, і, як сьледзтва, больш моцныя, чым многія партыі й арганізацыі ў самой Беларусі. Падтрымку палітычную, арганізацыйную, дыпляматычную – бо ўзаемадачыненьні з урадамі Захаду ў справе змаганьня за Беларусь патрабуюць надзейнага пасярэдніцтва на месцы. Пад кіраўніцтвам Рады БНР раскіданыя па ўсім сьвеце беларускія арганізацыі могуць мабілізавацца ў сапраўдны геапалітычны фронт, каб даць бой пракрамлёўскаму й лукашэнкаўскаму лёбі ў Брусэлі ў Маскве, Бэрліне й Лёндане, Кіеве ды Вашынгтоне – і распачаць поўнамаштабовы наступ беларускага руху па ўсіх кірунках.

Вялікі Беларускі Шлях, які разгортваецца зараз перад нацыянальнымі сіламі – гэта найшырэйшыя кампаніі беларускага асьветніцтва й эвангелізаціі, стварэньне тысячаў хатніх гурткоў і правядзеньне дзесяткаў тысячаў віктарынаў, конкурсаў, інтэрнэт-канфэрэнцыяў, спартовых спаборніцтваў для тых, хто “не ў курсе”, “не задумваўся”, “ня чуў і ня бачыў” – каб штогод сотні тысячаў нашых грамадзянаў выбіралі для сябе Беларусь. Некалькі гадоў ахвярнае, маторнае, увесьчаснае працы – такой, ад якой бы заварушылася, ускалыхнулася ўся краіна! “Ісьці ў народ” – накірунак шляху даўно знаёмы – нацыянальны рух абіраў і ў пачатку XX ст., і ў канцы 80-х – пачатку 90-х. Першы этап гэтага Вялікага Беларускага Шляху прывёў нас да абвяшчэньня БНР і стварэньня падсавецкае БССР. Другі – да краху савецкай сыстэмы й незалежнасьці РБ. Цяперашняя эпоха інтэрнэту й флэш-мобаў, сатэлітнай тэлевізіі й кампутаровых мультыклюбаў, электронных рассылак і ўсеагульнай мабільнай сувязі дае бяспрыкладныя магчымасьці для трэцяга, апошняга, вырашальнага этапу.

Вялікі Беларускі Шлях ідзе праз Брамы Магутных Цэркваў і Дамы Моцных Сем’яў, праз Самакіроўныя Вёскі й Магдэбурскія Гарады, па Раўніне Закону й Узгор’ях Нацыянальнага Адраджэньня. Гэты Шлях цячэ ў жылах кожнага беларуса – і вядзе да самага сэрца.

Беларусь уратавалася ў страшных войнах, акупацыях і цудам атрымала незалежнасьць не для таго, каб назапашваць тлушч, енчыць перад суседзямі й хавацца ў бульбу ад чарговых пагрозаў. Досыць! Па-над намі – ня сала з праслойкай мяса, а бел-чырвона-белы Сьцяг Хрыста. Нам патрэбная моцная й дзейсная Беларусь – гарачае Сэрца Эўропы. Мы мусім паставіць сабе задачу перасягнуць вершыні залатога XVI стагодзьдзя – аддаць усе сілы справе Скарыны, Радзівілаў, Сапегі. Узняць Краіны Вялікага Княства. Абудзіць Эўропу. Збавіць Расею.

Так, мы самі па сабе занадта слабыя й грэшныя для гэтага. Але тыя, хто ідзе з Богам і любіць Беларусь, ведаюць, наколькі гэта рэальна: “Чалавеку гэта немагчыма; Богу ж усё магчыма” (Мацьвея 19:26).

Беларусаў кліча Вялікі Шлях

The post БЕЛАРУСКІ ШЛЯХ appeared first on Афіцыйны сайт Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі (БХД).

Цель данной публикации – очертить некоторые мифы о белорусском режиме, которые прочно укоренились в аналитическом сообществе. Каждый их них может быть темой отдельной дискуссии и статьи. Tем не менее, я посчитал более целесообразным на данный момент описать эти мифы в этой достаточно хаотичной работе (обо всем сразу), нежели оттачивать аргументацию в рамках более академичного жанра. Проблема с производством мифов, о которых пойдет речь, на самом деле многоплановая: интеллектуальный продукт напрямую зависит от качества сообщества, которое этот самый продукт производит (не говоря уже об участии в мифотворчестве непосредственных потребителей). В данной статье я воздержусь от оценок самого сообщества, ограничившись лишь одним тезисом, (который выносит авторитарный контекст белорусского режима за скобку): в Беларуси слишком много интеллектуалов-эссеистов  и слишком мало профессионалов-исследователей. В связи с подобной пропорцией, производство мифов становится наиболее плодотворным: какие-то идеи и теории (зачастую крайне устаревшие, спорные и неудачно выбранные) попросту принимаются на веру, без прохождения воронки критической подозрительности, которая присутствует в любом контексте, где есть конкуренция аналитиков, идей и платформ. Вместо этого (ничего личного!) почти каждый мнит себя стратегом с единственно правильной позицией, а на выходе, вместо оценки текущей ситуации и построения прогнозов ex ante,  анализируя все post factum, получается что-то вроде анекдота: «белорусские океанологи установили, что в самом глубоком океане наиболее глубоко».

Миф первый: Беларуси предстоит политический и экономический транзит.

Начну с теории. Практически любой вариант белорусского будущего рассматривается как замена одних институтов другими на макроуровне. Данный процесс планируется как совершение определенных шагов на шахматной доске – из клетки «авторитарное прошлое» в клетку «демократическое будущее», из «социалистической-смешанной экономики» в «капитализм», от квази-советской идентичности к про-европейским корням, и, наконец, от авторитарного государства к государству демократическому. Предполагается, что замена институтов произойдет «оптом»: пакет «экономика, политика, государство» в том виде, в котором он и существуют сейчас (t0), будет моментально заменен новым пакетом (t1). У данной модели есть несколько существенных недостатков, на которых я остановлюсь подробнее: 1) телеология направления смены режимов (от изначально плохого к несомненно хорошему) [1] ; 2) неизменная параллельность транзитов (либерализация экономики якобы происходит только одновременно с демократизацией и построением эффективного национального государства); 3) вера в появление «окна возможностей» (или «медового месяца» для белорусской истории), в пределах которого новые лидеры смогут, будучи иммунизированными от действия старых правил игры, продвинуть дизайн новых для Беларуси институтов. Иначе говоря, существует миф о том, что настанет момент экстраординарной политики, когда у белорусской оппозиции появится возможность «ксерокопировать» демократические и рыночные институты на Западе, и наклеивать их на девственно-чистое поле. Более того, существует достаточно серьезная уверенность, что трансформация начнется после коллапса режима, и при этом, за редким исключением, аналитики исключают возможность начала трансформаций в рамках существующего политического режима.

1 а). Tabula rasa. Итак, имеется совершенно необоснованное ожидание того, что в какой-то момент режим Лукашенко превратится в руины, и на развалинах, с чистого листа, демократический альянс сможет построить свою идеальную модель государства, общества, политики и экономики. Так не бывает. Во-первых, будущее строится не на руинах прошлого, а из руин прошлого [2] , при этом, происходит не замена одних институтов другими, а переориентация, реконфигурация, ре-адаптация уже существующих. И здесь критически важным является именно зазор между возможностью для инноваций и «зависимостью от колеи». Иначе говоря, миф заключается в том, что коллапс режима приводит к появлению институционального вакуума, или «окна возможностей», в которых политики, вырвавшись из-под влияния прошлых институтов, могут совершенно волюнтаристски выбирать дизайн будущих правил игры в политике и экономике, как будто бы прошлый режим не обладает никакой инерционностью и адаптивностью. В реальности же, политики в период трансформации строят здание будущего из старых «кирпичей и блоков», некоторые из которых, могут по-прежнему продолжать приносить повышенную прибыль, оставаясь эффективными и рационально предпочитаемыми. Здесь белорусский режим следует рассматривать как систему различных институциональных систем, которые формируют единое целое, и служат единой логике. Каждый из них существует в том числе и потому, что приносит повышенную прибыль для тех, кто контролирует эти институты (иначе говоря, наиболее эффективным способом перераспределяет ресурсы в пользу определенных «акционеров» режима). Размыкание одного из институтов (lock-out) – скажем, появление полноценной политической конкуренции – совершенно не обязательно приведет к коллапсу нереформированной экономики. В то же самое время, либерализация экономики, вызванная невозможностью сохранять старую систему в результате внешнего шока, не обязательно приведет к появлению соревновательности в политическом пространстве. История изобилует примерами, когда либерализация экономики осуществлялась с репрессивными действиями в политическом поле (Пиночет).

В данном контексте крайне сложно определить, когда именно режим «разрушается», т.е. подавляющее большинство институтов перестает приносить повышенную прибыль и уже не в состоянии вынудить политических акторов играть по заданным правилам.

Что касается «окна возможностей», следует понимать, что действия политиков и их стратегические выборы происходят в контексте влияния старых структур, внешних переменных, распределения ресурсов между игроками (и их относительной стоимостью) которыми политики обладают, и заранее просчитанной стоимостью стратегий. В данном тезисе я балансирую между предопределенностью (значительная часть работ о Беларуси написана именно в контексте подобного структуралистского детерминизма) и полным волюнтаризмом. Итак, вместо «окон возможностей» стоит скорее говорить о «структурированной неопределенности» [3] тех или иных стратегий. Относительно Беларуси данный тезис переводится в простой вопрос: а будет ли у следующего лидера Беларуси хоть какая-то возможность принимать другие решения, нежели те, которые принимал Лукашенко, и будет ли у него возможность изменить белорусский путь? Естественно, здесь я говорю об изменениях в «категории», а не в «степени», т.е. минимальная либерализация и другие стилистические инновации не в счет.

1b). Параллельность. Трансформации трех институциональных пластов (политика, государство и экономика), т.е. их реконфигурация, ре-адаптация и видоизменение совершенно не обязательно может быть одновременной: политический режим может сохраниться при экономической либерализации, и система вполне может обнаружить свой баланс в новой точке «олигархического авторитаризма». В связи с этим становится актуальной старая дилемма стран Центральной и Восточной Европы: как увязать политическую демократизацию и экономическую либерализацию во времени, учитывая то, что народные массы, по которым либерализация экономики ударит больнее всего, могут воспользоваться вновь обретенными эффективными политическими правами, для того, чтобы избавиться от реформаторов на первых же честных и свободных выборах? Данная дилемма может быть особенно актуальной в контексте слабо артикулированного желания у населения «вернуться назад в Европу» и пройти через «долину слез» максимально быстро.

Миф второй. Лукашенко – это Бог из машины.

Полагать, что причиной «особой» траектории Беларуси является лично персона Лукашенко столь же наивно, как и верить, что все закончится с его уходом. Очевидно, что белорусский режим удобно подгонять под определение «султанизма» [4] . Это удобно как политически – сразу понятно, кого винить во всем, (в том числе, и в собственных ошибках); так и теоретически – подобная конспирологическая теория полностью освобождает аналитиков от необходимости что-либо анализировать, кроме биографии самой «первопричины». Действительно, в белорусском варианте установления авторитаризма институционализация персоналистской вертикали была гораздо дешевле, чем создание партии власти для Лукашенко. Здесь же речь о другом. Когда есть «теория заговора» (и не важно, кто там основной агент: масонская «закулиса», вашингтонские капиталисты, или вот Лукашенко), все становится предельно понятно: надо писать непосредственно про Александра Григорьевича, соревнуясь за подбор лучшей метафоры как для него, так и для белорусского режима. При таком подходе очевидно, что не приди он к власти в 1994 г., Беларусь давно была бы консолидированным демократическим капитализмом в составе ЕС. Особенно забавно то, что в подобных конструкциях всемогущему джедаю Лукашенко отказывают в логике, рациональности и уме. Т.е. крайне непопулярно признавать, что власть что-то в состоянии планировать, просчитывать и имплементировать, кстати, зачастую очень эффективно. Признание же того, что режим действительно переигрывает оппозицию стратегически и, возможно, интеллектуально, боюсь, подвергнет любого, сделавшего это заявление, остракизму. Бесспорно, на стороне режима «послушный государственный аппарат», который активно используется для ослабления оппозиции всеми мерами. Действительно, при подобном высоком градусе репрессий оппозиция едва ли может быть сильной и объединенной, но с другой стороны, те стратегии, которая последняя выбирает для борьбы с режимом, являются в большинстве случаев нерациональными и малоэффективными. Таким образом, в Беларуси сочетаются интеллектуальный снобизм (мифы о «колхозной власти» [5] ), и гиперрационализация Лукашенко.

Миф третий. Политическая либерализация и политическая демократизация – это одно и то же.

Под первой принято подразумевать расширение гражданских и политических прав; под второй – создание механизма, который делает данные права эффективными: система балансов и сдержек, горизонтальная и вертикальная подотчетность, появление эффективного и сильного государства, которое поддерживает верховенство закона и не допускает возможность для кого-либо быть de legibus solutus (т.е. вне действия законов). Освобождение политзаключенных – это политическая либерализация; усиление законодательной и судебной власти, обретение ими независимости относительно власти исполнительной, т.е. создание эффективного механизма балансов и сдержек (вертикальная и горизонтальная подотчетность) – это уже демократизация. Иначе говоря, последним шагом перед полной консолидацией демократии (т.е. когда демократия становится «единственной игрой в городе» [6] , и никто не заинтересован в иных правилах либо в не в состоянии по ним играть) является формирование эффективного демократического государства, которое делает эффективными все институты «полиархии», возникающие вследствие политической либерализации. По большому счету, важно не столько то, в какой степени гражданские и политические права расширены, сколько то, насколько они эффективны в реальности. Безусловно, расширение политических и гражданских прав предполагает больший риск для авторитарных лидеров быть смещенными: появляется все больше и больше полей, на которых оппозиция может бороться за власть. И, тем не менее, применительно к Беларуси стоит понимать, что политическая демократизация и политическая либерализация не всегда идут рука об руку: несоответствие одного процессу другому может приводить к появлению либеральных автократий и нелиберальных демократий. Кроме того, эти два зверя особой породы: и «democradura» и «dictablanda» [7] не обязательно являются периодами на пути к полной либеральной демократии: такие формы гибридных режимов, как «делегативная демократия» или «либеральная автократия» могут сохраняться сколько угодно долго, и, даже потеряв свой баланс, они могут как прогрессировать в сторону консолидированной демократии, так и скатываться в полную консолидированную автократию.

Таким образом, когда белорусская оппозиция говорит о демократизации, чаще всего подразумевается именно политическая либерализация, т.е. совершается методологическая путаница.

Кроме того, в определенных обсуждениях смешивается воедино политическая и экономическая либерализация. Почему-то продажа некоторых предприятий инвесторам без создания соответствующих правил игры (законы о корпоративном правлении и т.д.) называется либерализацией экономики. Дело в том, что экономика может быть «либеральной» и при сохранении значительной доли государственного сектора (своеобразная модель «координированной рыночной экономики»), а рыночный способ перехода к капитализму является далеко не единственным (подробнее – в мифе восьмом о «развивающем государстве»). Наконец, уверенность, что либерализация политики (создание эффективных гражданских и политических прав) и либерализация экономики (создание эффективных экономических прав) будут параллельны в белорусском варианте – это чистой воды романтика. У меня практически нет сомнений, что во имя мобилизации экономики и перехода от «государства-рантье» к «государству развития» (developmental state) любые гражданские и политические права могут быть принесены в жертву.

Миф четвертый. Демократизация в Беларуси как процесс круглых столов и компромиссов.

Круглые столы и переговоры с оппозицией – это не начало демократизации, это свидетельство того, что она уже произошла. Демократизация происходит тогда и только тогда, когда определенные группы «вне режима» становятся настолько сильными, что авторитарная власть не может более игнорировать их требование о включении в процесс принятия решений. Демократизация не всегда является намеренным процессом, скорее это побочный эффект борьбы за власть, который происходит тогда, когда для действующего авторитарного режима становится «дороже» подавлять оппозиционные группы, нежели сотрудничать с ними. Пока оппозиция слаба, а режим силен, у последнего есть все основания игнорировать противников. Если демократизации не происходит, это значит, что или режим слишком силен (т.е. у режима есть все необходимые ресурсы для деактивации оппозиции и покупки лояльности), или оппозиционные группы слишком слабы, чтобы оказывать достаточное влияние на власть. Думаю, что в Беларуси действуют оба эти фактора. Более того, режим делает практически все, чтобы отсечь оппозицию от доступа к каким-либо значительным ресурсам (даже потенциальным), действуя при этом совершенно рационально. Рациональность здесь определяется толерантностью к риску у правящей элиты, а также соотношением стоимости стратегии и приносимой ей прибыли: так, подчас кажется, что режим перестраховывается и делает свою безопасность излишне дорогой, тратя чрезмерные усилия на подавление очагов потенциальной опасности. Здесь стоит сделать небольшое отступление.

В целом же, не бывает сильной/слабой или организованной/неорганизованной оппозиции относительно универсального «бенчмарка», бывает лишь достаточно сильная и организованная оппозиция относительно конкретного авторитарного режима. Ресурсы, на которые опирается оппозиция, также являются величинами относительными. Так, это может быть электоральная поддержка (то, насколько оппозиции удается мобилизовать широкие слои населения), внешняя помощь, финансовые ресурсы, наконец, это может быть институциональный ресурс, т.е. доступ оппозиции к некоторым государственным институтам (парламент, судебная власть и т.д.). То, как оппозиция координирует свои действия, имеет ключевое значение тогда и только тогда, когда различные группы расколотой оппозиции обладают реальными ресурсами и когда эти диверсифицированные ресурсы необходимо консолидировать для оказания единого, точечного давления на власть. В ситуации же, когда единственным ресурсом оппозиции является крайне ограниченная западная поддержка, то, какие именно съезды она собирает, какие именно коалиции она формирует, и кто из системной белорусской оппозиции провозглашается лидером, – практически никак не влияет на конечный результат [8] .

К сожалению, одна из важных причин неудач здесь заключается в патологическом неумении белорусской оппозиции переводить внутреннюю и внешнюю конъюнктуру из потенциального в реальный ресурс. Иными словами, оппозиция совершенно не в состоянии понять, что ее наиважнейшая задача в сложившемся контексте состоит в том, чтобы политизировать конкретные события и добиваться хоть каких-то результатов, но не в том, чтобы работать в жанре политического комментария на общечеловеческие темы [9] . При этом белорусская партийная оппозиция не подотчетна обществу, она не занимается расширением репрезентации интересов широких слоев населения, ограничиваясь только той группой, которая при любом сценарии голосовала бы «против» Лукашенко. В этом плане оппозиция ведет себя иррационально, так как любой рациональный политик заинтересован в том, чтобы зарезервировать максимально широкий диапазон голосов на своем политическом счету, а не в том, чтобы сегментировать и разделить изначально лояльный ей  электорат.

Миф пятый. Закручивание гаек или временная оттепель – это симптом реальной трансформации режима.

Безусловно, иногда белорусский режим использует создание видимости оттепели, как и вполне конкретные репрессии в качестве предмета торга с Западом. В этом, режим немного напоминает ребенка: «я перестану мучить котят, только если ты мне купишь мороженое». Однако и здесь не стоит гиперрационализировать режим и видеть во временных флуктуациях (изменение в степени) начало полной трансформации (изменение в категории). Следует понимать, что практически любой диктатор действует в условиях обладания несовершенной информацией: у него нет достоверных данных как об обществе, так и о реальной расстановке сил между игроками. Во-первых, рациональный диктатор едва ли будет полностью доверять своим «придворным» службам и аналитикам; он понимает, что информация, которой он располагает, для него всегда искажена. Во-вторых, он уверен, что точно таким  же образом информация искажается и в лагере противников. Истинное положение вещей никому вообще неизвестно, т.к. в обществе отсутствуют необходимые инструменты получения знаний об этом же обществе. В отличие от демократической системы, в которой имеется институционализированная система репрезентаций общественных интересов, посредством которой правитель может получать импульсы о текущем положении вещей в режиме реального времени, диктатор попадает в тот же идеологический капкан, который сам и создает для своего народа. Таким образом, в условиях подобной несовершенной информации диктатор вынужден оставаться на плаву, манипулируя вслепую двумя рычагами: кнут и пряник. Лукашенко достаточно давно сделал основную ставку на пряник, применяя кнут зачастую интуитивно. (Безусловно «кнут» применяется часто для поддержания монолита авторитарной бюрократии – с эпизодами публичной порки чиновников и т.д. Пряник  достаточно хорошо спрятан от посторонних глаз. Но здесь все же речь идет не о способах структурирования и ротации элит, а о применении этих двух стратегий: репрессии и покупка согласия в отношении общества).

У авторитарного режима, таким образом, не существует функциональных механизмов снижения неопределенности (хеджирования рисков). Так, применение кнута бывает особенно частым не тогда, когда оппозиция действительно начинает представлять угрозу, а когда ее значимость повышается в восприятии Лукашенко и команды, т.е. в те моменты, когда у власти снижается аппетит к риску (аналог risk-tolerance у инвестбанкиров). Кроме того, аппетит к риску напрямую зависит и от различных внешних сигналов и событий (например,  идея Виталия Силицкого об эффекте Дарвина у авторитарных правителей после начала Цветных революций), которые могут изменить роль и силу оппозиции. Наконец, аппетит к риску у диктаторов зависим от «колеи». Последнее проявляется вот в чем:  большое количество преступлений на совести диктатора ведет к тому, что режим будет инвестировать огромные средства в собственное самосохранение (здесь хеджирование рисков может быть парадоксально дороже, нежели доходность самого агрессивного инвестиционного пакета) – в связи с тем, что стоимость выхода из игры колоссальная.

Что режим может предпринимать в такой ситуации (когда имеется два механизма управления рисками – это повышение/понижение градуса репрессий и интенсификация раздачи пряников)? Один вариант – это идеально-рациональная сталинская модель репрессий с ее включенным «генератором случайных чисел»: ты можешь быть хорошим коммунистом, или плохим – вероятность, что к тебе приедут на воронке, практически одинаковая. Другой вариант – это сохранение баланса между репрессиями и покупкой согласия. Однако, проблема тут в том, что и первое и второе может выходить из под непосредственного контроля диктатора. Как уже было сказано ранее, опираясь на пряник, режим загнал себя в угол: во-первых, выплачивая больше, чем он себе реально может позволить, во-вторых, создавая устойчивую привычку к получению пряников. В такой ситуации репрессии могут использоваться достаточно спонтанно и интуитивно. Таким образом, едва ли можно судить об изменениях в режиме по такому симптому, как жесткость разгона акций оппозиции и напротив, не стоит воспринимать временные «оттепели» всерьез. Так, брутальность властей может на первый взгляд казаться излишней и немотивированной, однако, не стоит забывать об особой рациональности лидера (его аппетиты к риску в ситуации несовершенной информации) и скудности доступных инструментов хеджирования.

Миф шестой. Заграница нам поможет.

Во-первых, бытует мнение, что демократические страны чем-то обязаны Беларуси. Как в части свержения режима, так и в части помощи по выходу из кризиса. То есть Запад просто не сможет спать спокойно, зная, что происходит в Беларуси. Сразу оговорюсь: ниже я не рассматриваю потенциальное влияние США и негативные санкции, которые применяются к Беларуси прямо сейчас (это тема отдельной статьи). Остановлюсь лишь на Евросоюзе. Можно оттолкнуться от вопроса: «кому позвонить, чтобы поговорить с Евросоюзом?» При текущей неповоротливости структур Евросоюза (сильной и неподотчетной Еврокомиссии и благожелательном, но практически безвластном Европарламенте) рассматривать ЕС как единого унифицированного игрока крайне недальновидно. И дело здесь не только в  «дефиците демократии» в самой структуре Евросоюза, сколько в отсутствии эффективных механизмов по решению вопросов, подобного белорусскому. У Брюсселя нет компетенций в области эффективных негативных санкций по отношению к авторитарным режимам, (нет их ни в DG Relex, так и в DG Enlargement Еврокомиссии). Единственный успешный случай борьбы ЕС с недемократическим лидером – это опыт политики кондициональности в отношении словацкого премьера Владимира Мечьяра. Здесь стоит учитывать ряд факторов. Активный и пассивный левередж ЕС может сделать продолжение авторитаризма крайне дорогим для диктатора только в некоторых случаях. Первое: это присутствие стабильных (как социальных, так и организационных) связей с Европой. Второе: это реальная заинтересованность критической массы населения и «акционеров режима» в процессе евроинтеграции. Третье: это реальность перспективы членства в ЕС, т.е. особая позиция Брюсселя. Четвертое:  «выручка» от адаптации Европейских правил превышает «затраты» на имплементацию этих правил, т.е. европейский выбор должен быть рациональным и целесообразным (быть с Европой должно быть выгоднее, чем быть с Россией). Левередж ЕС в белорусском сценарии значительно снижается и еще одним фактором – присутствием России, регионального гегемона.

В Беларуси нет практически ни одного из вышеперечисленных факторов: Брюссель никогда не выходил за рамки Политики Соседства, и никогда всерьез не предусматривал возможность членства для Беларуси. С белорусской стороны, даже среди про-европейской оппозиции, мало кто понимает (попробуйте спросить), что такое «acquis communautaire» c его 80 000 (!!!) страниц регламентаций и требований, и едва ли реально представляет, что такое евроинтеграция в реальности. Идея безвизовой Европы, безусловно, привлекательна, дискурсы об искомой европейской идентичности для Беларуси плодотворны, да вот только процесс европеизации – это несколько сложнее и дороже, чем декларированная любовь к идеям Жана Моне и Роберта Шумана.

Таким образом, оппозиция наработала некоторые навыки борьбы с режимом, (или  создала замечательное алиби, почему эта борьба вообще невозможна), но едва ли обладает достаточными потенциями по формулированию и имплементации эффективной общественной политики (особенно, в разрезе требований acquis’а).

Миф седьмой. Вера в предпосылки для демократизации. Еще раз о менталитете, национальной идентичности и гражданском обществе.

Многие уверены в том, что демократизация возможна тогда  и только тогда, когда для этого существуют структурные предпосылки: высокий уровень модернизации, сильное и консолидированное гражданское общество, эффективные политические партии, «правильная» национальная идентичность… Здесь аналитики солидарны в том, что историческое наследие Беларуси – советская модернизация, урбанизация, русификация – предопределили провал демократизации и экономической либерализации в середине 90-х годов. Иначе говоря, по мнению многих, структурные предпосылки обладали здесь настолько сильным действием, что политики попросту не были способны перевести белорусский поезд на альтернативную колею [10] .

На мой взгляд, не стоит придавать подобному наследию определяющую роль, оно лишь структурировало пространство для политических возможностей, но ни в коем случае не предопределяло результат [11] . К слову, также неверными представляются мне и противоположные объяснения, игнорирующие структуры и фиксирующиеся на агентах, которые якобы обладают безграничным и волюнтаристским трансформационным потенциалом.

7а). Национальная идентичность. Итак, первое место в хит-параде объяснений белорусского авторитаризма прочно занимает «культурно-национальный фактор» (слабая национальная идентичность, сложившаяся в результате турбулентности белорусской истории; культурная привязанность к России как к культурному и экономическому донору; отсутствие традиций государственности и менталитет; ностальгия по СССР и т.д.) [12] .

Увы, подобные объяснения далеко не безупречны. Во-первых, корреляция между «национальной идентичностью» и «демократизацией» достаточно слабая. Так, демократия процветает в странах, где сосуществуют разные идентичности: Кипр, Черногория, Канада, Новая Зеландия, Австралия, Исландия, Бельгия и т.д. В этих странах присутствие разнообразных национальных проектов не помешало возникновению сильного политического сообщества. Точно так же этнолингвистическая гомогенность (или гетерогенность) не определяли возникновение и консолидацию демократизации.

Во-вторых, слабое звено подобных объяснений – это отсутствие причинно-следственного механизма, который бы связывал параметры национальной идентичности с демократизацией. Так, например, мне совершенно не понятно, что именно объясняет эта «слабая национальная идентичность»? То, что общество не поддержало национально-демократическую оппозицию в начале 90-х? Или все же проблема тут и в том, что Позняк сделал неверную ставку на радикальный национальный проект и, тем самым, лишил себя электорального ресурса? Или, быть может, эта «слабая национальная идентичность» белорусов заставила БНФ отказаться от сотрудничества с номенклатурой в 1991 году, сделав совершение пактов невозможным?

В-третьих, белорусская оппозиция только в самом начале совмещала «национальную риторику» с демократической; позже, с переходом в оппозицию коммунистов и аграриев, данная связь была разорвана. Так что мобилизация оппозиции против коммунистической, а позже лукашенковской элиты на основе «национальных дискурсов» была далеко не единственной.

К похожим, чересчур «глубоким» объяснениям относятся и совершенно аморфные представления о «ностальгии по СССР», «менталитете» и т.д. Неужели какая-то абстрактная «ностальгия» (а вовсе не искаженность секторов белорусской экономики) ответственна за отсутствие структурных реформ в Беларуси (см. график)?

Искаженность экономики: 1.5 – максимально искаженная экономика (источник: Всемирный Банк (economic distortions), Оле Нооргард (2000)). Диапазон реформ (scope): 5.0 означает максимально глубокую реформу (источник EBRD, Transition Report (1994). Данный график показывает крайне сильную корреляцию между уровнем искаженности советских экономик (скрытая инфляция, доля промышленных гигантов, зависимость предприятий от рынка сбыта продукции) и прогрессом в экономической реструктуризации.

Итак, подобные структурно-культурологические объяснения «особого белорусского пути» представляются мне методологически неверными, так как в них в большинстве случаев отсутствует четкий механизм, который бы связывал причину и следствие. Как было сказано выше, структурные предпосылки являются лишь контекстом, в котором оппозиция и правительства делали свои стратегические выборы, и далеко не всегда они обладали ограничивающим или, напротив, открывающим возможности потенциалом. Все же проблема Беларуси – не в менталитете, не в национальной идентичности как таковых, а в том, что в определенный момент игроки, которые пытались сделать национализм основным ресурсом для прихода к власти, допустили катастрофические просчеты, переоценив свою мощь, что и привело систему к «зависимости от колеи».

Резюмирую свои рассуждения о национализме таким неприятным вопросом: это слабая национальная идентичность послужила причиной проигрыша БНФ, и в результате мы получили квази-советскую идентичность на референдуме 1995 года? Или же ошибочная стратегия БНФ привела к тому, что «аутентичная» идентичность (в интерпретации З. Позняка) утратила шанс победить, т.к. стала излишне радикальной и потому была заменена более оптимальной? Здесь подразумевается вот что: «структурное пространство» начала 90-х, в котором политики делали первые стратегические шаги, попросту «кричало» о том, что любой, кто придет к власти, будет обречен на зависимость от России, поэтому, использование русофобии в блоке национальной платформы было обычным политическим и экономическим самоубийством. То, что прошло в Прибалтике, не могло быть реализовано в Беларуси, поэтому копировать прибалтийский вариант национализма было совершенно недальновидно.

Кроме того, наивно думать, что взращивание «правильной» национальной идентичности и серьезной гражданской культуры в Беларуси может принести серьезные плоды в короткой перспективе – тем более, если  все это основывать на столь аморфной базе, каковой является белорусский национализм. Дело здесь отнюдь не в историческом «везении»: история Беларуси ничуть не хуже и не лучше, чем у соседей, и многое может быть использовано для воссоздания «правильного» (и выгодного) национализма. Безусловно, это стоит делать уже сейчас. Только вот данные longuе-duree траектории меняются крайне медленно: рассчитывать, что в стране, которая «денационализировалась» практически всегда, тема национальной идентичности может объединить электорат под флагом демократических перемен, крайне наивно. Кроме того, необходимо понимать, что не столько сила национальной идентичности per se детерминировала демократические перемены в странах Центральной и Восточной Европы, сколько ее направленность («мы те, кто мы есть, потому, что мы отличаемся от колонизаторов-русских»). Так, спринт стран Центральной и Восточной Европы в сторону Брюсселя был во многом вызван желанием убежать подальше от «колонизатора-Москвы». При этом данное желание перевешивало любую временную оценку со стороны рациональности: правительства этих стран шли на очень дорогие и опасные реформы, трансформируя сильно искаженные экономики (Прибалтика); общества же поддерживали правительства реформ, понимая, что чем хуже сейчас, тем больший путь уже проделан от советского прошлого и российского влияния. В связи с этим возникает достаточно жесткая дилемма для Беларуси: усиление национальной идентичности и «белорусизация» вряд ли приведут к демократизации режима, если в ней не будет заложена серьезная русофобия. А последнее в белорусском контексте не пройдет. Фиаско БНФ в начале 90-х – яркое тому подтверждение.

7б) Гражданское общество. Многие считают, что ключ к успеху демократического дела в Беларуси лежит именно в разрезе создания независимого гражданского общества. Предполагается, что данное «параллельное общество» отвоюет у государства право на решение дилемм коллективного действия. Здесь аналитики, ссылаясь на опыт Солидарности в Польше и других протестных движений в странах Центральной и Восточной Европы, неверно считают, что ситуация в этих странах в 1989 г. соответствовала формуле «сильное общество vs. сильное государство». Все было с точностью до наоборот: «слабое общество vs. слабое государство» [13] . Государственные аппараты этих стран были ослаблены экономическим кризисом конца 80-х и не обладали достаточным репрессивным потенциалом. Политическая оппозиция и гражданское общество в этих странах также оставались слабыми, причем, настолько, что в той же Венгрии никто и не верил в возможность скорого конца социализма. Ни оппозиция, ни коммунистические правительства в действительности не знали реальной расстановки сил; только посредством интеракций и взаимодействий ситуация начала проясняться. Так что анализировать прошлые стратегии игроков надо не из позиции «здесь и сейчас», а с позиции самих игроков (тогда, и в том контексте), учитывая их веру в правильность собственной стратегии при опоре на определенный ресурс.

Наконец, пора, избавиться и от романтических представлений о важности гражданской культуры (складывается впечатление, что для многих совершенно популистские и умозрительные работы классика Роберта Патнама стали Библией) и понять, что гражданское общество никогда и нигде не было причиной демократизации, оно включалось в процесс демократизации на более поздних этапах, будучи, несомненно, серьезным фактором в проведении разнообразных реформ (в частности, экономических). Гражданское общество, представляя разнообразные общественные интересы и, выступая от имени сгруппированных по каким-либо признакам электоратов, добивалось от политиков включения данных интересов в повестку дня: политики, желающие остаться на плаву долгое время, понимали, что для этого им необходима электоральная поддержка, которую они получат в обмен за репрезентацию данных конкретных интересов. Т.е. ГО делало реформы более взвешенными, оказывая давление на политиков: последним приходилось постоянно экспериментировать и предлагать инновационные варианты компромиссов. Но и здесь гражданское общество может быть  значимым фактором только тогда, когда власть уже получила прививку расширенной вертикальной подотчетности.

Опять же, Центрально-Европейский вариант гражданского общества (он является зверем «другого вида», нежели тот, который возник в Западной Европе) появлялся только там, где в Советское время существовала определенная автономия государства от общества. Только в тех странах, в которых была традиция государственности до включения в социалистический блок, определенные longue-duree траектории (национализм, уровень развития, модернизации и т.д.) приводили к формированию особых коммунизмов [14] : «национально-аккомодативного» (Венгрия, Польша, Словения, Прибалтика) или «бюрократически-авторитарного» (Чехословакия). Данные типы коммунизмов характеризовались наличием рациональной бюрократии и зарождающимся гражданским обществом, которые в значительной степени влияли друг на друга. В их конфликтах и взаимодействиях и появились необходимые для первоначальной политической конкуренции игроки. А из самой конкуренции рождались правила игры, т.е. демократические институты. Иначе говоря: данные страны начали марафон в сторону Европы (или бег от Москвы) гораздо ближе к финишной прямой и гораздо раньше, чем постсоветские республики.  Два  других типа коммунизмов – «патримониальный» (Беларусь, Украина, Россия, Албания, Румыния, Македония и т.д.) и «колониальная периферия» (Узбекистан, Туркменистан и т.д.) – характеризовались патримониальными административными отношениями, не оставляющими места для развития и аккумуляции гражданского общества. Как неоткуда ему было взяться в Советской Беларуси (в период с 1986 по 1992 г. в Беларуси прошло лишь 38 массовых демонстраций, большая часть из которых прошла под экономическими лозунгами и требованиями, в отличие от Украины с 719 демонстрациями, Литвы с 317) [15] , точно так же, неоткуда ему взяться и сейчас без внешней поддержки.

Да простят меня за цинизм, но, подобно тому, как в Болгарии и Румынии подавляющее большинство НГО оказалось невостребованными обществом, когда ЕС сократило финансирование третьего сектора этой страны, так, боюсь, и белорусское ГО может оказаться невостребованным самим же белорусским обществом. Кроме того, стоит понимать, что белорусское гражданское общество подотчетно прежде всему внешним донорам, в меньшей степени – самому обществу; большинство проектов, которые получают внешнее финансирование проходят оценку западных экспертов и поддерживаются те из них, которые, по их мнению, необходимы для Беларуси. Собственно говоря, Беларусь здесь не одинока: подобная проблема – невысокая эффективность финансируемых Брюсселем гражданских инициатив и проектов в странах Центральной и Восточной Европы – объясняется созданием очевидного рынка «добрых дел», где предложение этих проектов зачастую перевешивало объективный спрос на эти проекты внутри страны.

Итак, усиление третьего сектора в Беларуси, безусловно, окажет положительный эффект на курс реформ, но не стоит рассматривать третий сектор как решающий фактор в процессе  демократической трансформации. Наконец, пора понять и то, что демократизация возможна без каких-либо значимых предпосылок. К примеру, Монголия вовсе не обладала большей склонностью к консолидации демократии, чем Украина или Грузия.                    

Миф восьмой. Построить капитализм и реформировать экономику, ампутировав государству руки.

Дискуссии вокруг либерализации белорусской экономики напоминают старые советы экспертов из Беркли, Вашингтона и Чикаго: «уберите государство, и невидимая рука рынка все сделает сама». В данной неолиберальной модели построение капитализма означает два процесса: разгосударствление и дерегулирование. В этом видится своеобразный аналог Вашингтонского консенсуса: государство должно лишь защищать права собственности, а все остальное сделает сам рынок. Существует совершенно необоснованная уверенность, в том, что подобный подход является единственно правильным: «свободный рынок приведет к появлению нового белорусского общества, с «правильным распределением интересов и ценностей», которые создадут гражданское общество – «цербера демократии».

Правила игры нельзя поменять за ночь, в противном случае они не удержатся. Рынок, не будучи регулируемым, не в состоянии решить большинство проблем (защита коллективного интереса, подотчетность частных организаций обществу, создание прозрачных правил игры). Увы, институты нельзя отксерокопировать на Западе и наклеить их в Беларуси. А для того, чтобы демократическая оппозиция когда-нибудь пришла к власти и смогла там удержаться, она, кроме производства общих сентенций о правах человека, о трагической судьбе славянского либерализма и исторического единства с Европой (sic!), должна уметь обеспечить сытость населению, не имея на то возможностей (напомню, что государству планируют отрубить руки в первом раунде). На этом я остановлюсь немного подробнее.

Рынок невозможен без системы прав и обязанностей, которые регулируются и обеспечиваются государством. Построение рынка эквивалентно построению государства. В неолиберальном подходе к реформам главное – это убрать государство с дороги рынка и установить «правильные цены», все остальное решит рынок. В Европейском варианте регулирования главное – это установить верные правила игры. Весь секрет не в «уменьшении» государства, а в его «улучшении»: повышении эффективности его административной, бюрократической и правовой функций. Правильный подход состоит не в дерегулировании, а в эффективном регулировании экономики, т.е. в создании выгодных правил игры. Иначе говоря, капитализм возможен там, где единственной формой капитализации является просчитываемое рациональное предприятие. Здесь важно не просто расширить определенные экономические права, но сделать их эффективными, а это невозможно вне рамок эффективного демократического государства с усиленной подотчетностью бюрократии в рамках верховенства закона. Таким образом, требуется не только расширение экономических прав и разгосударствление, т.е. передача собственности в частные руки. Прежде всего, необходимо создать рациональное государство, способное как генерировать эффективные институты, так и заставлять игроков действовать, оставаясь в рамках вновь созданных прозрачных и публичных правил игры. При этом государство не должно быть слишком сильным, иначе регулирование может превратиться в интервенцию и хищничество. С другой стороны, государство должно быть достаточно сильным, чтобы не пасть легкой добычей различных региональных экономических групп, которые стремятся захватить регулятивный аппарат государства для извлечения рент и перераспределения ресурсов в свою пользу. Иначе говоря, рынок во многом сводится к качеству государства и правления, а построение рынка напрямую связано с построением государства. В случае, если реформы политизируются, и правительства вынуждены нести на себе крест расширенной электоральной подотчетности, а также там, где существуют институты медиации общественных интересов, государство и правительство будут вынуждены учитывать разнообразные интересы, что значительно снижает риск остановки и разворота реформ вспять. В стране, в которой экономические реформы делаются по декрету президента, стоит ожидать больших проблем, чем в той стране, в которой в процесс инноваций включены силы, репрезентирующие различные интересы. В обратном случае сильное государство, не учитывающее общие интересы, рискует создать огромную группу лузеров и неконтролируемую группу бенефициаров. Последние могут заблокировать ход дальнейших реформ, капитализируя на доступе к власти и сливаясь с ней (state capture). В подобной системе власть и государство являются крайне зависимыми от своих новых бенефициаров.

Итак, экономическую реформу можно проводить только в рамках государства с расширенной вертикальной подотчетностью, при этом, вместо акцентов на разгосударствлении и дерегулировании, следует скорее задумываться о том, как  сделать либерализацию и регулирование одновременными процессами. Существует сильная корреляция между «распыленностью» власти в государстве (сильным парламентом) и успешностью хода экономических реформ: в тех государствах Центральной и Восточной Европы, где либерализация экономики проводилась при сильной законодательной власти (и слабой исполнительной, соответственно), реформы миновали ловушку «капкан нижнего уравнения» и были успешными. Данный тезис напрямую адресован тем, кто считает, что экономическая реформа в Беларуси должна предшествовать политической реформе: мол, проведение либеральной реформы железной рукой поможет использовать послушный государственный аппарат для «насильственной» имплементации. И только потом можно начинать дискуссию с обиженными и обнищавшими в рамках демократического поля и отдавать им на откуп институты полиархии. На мой взгляд, это неверное видение ситуации.

Миф девятый. Про государство-то забыли или о природе социального контракта.

Здесь мы подошли к самому интересному моменту: а какое в Беларуси государство (state)? Вообще, тема белорусского государства была по большому счету проигнорирована, т.к. большинство оперируют категорией «политического режима». На мой взгляд, разница между различными типами авторитарных режимов (как и демократических) лежит в разрезе «качества государства», и игнорировать его здесь нельзя. Вне формирования демократического или авторитарного государства мы можем лишь говорить о демократической ситуации (в первом случае), либо об авторитарной ситуации (во втором случае), но никак не о режиме.

Начну с крайне непопулярного тезиса: в Беларуси действительно построено сильное и функциональное авторитарное государство. Кроме того, парадоксально, но оно не является автономным от белорусского общества. Теперь, по порядку.

9а). Сильное или слабое государство. Разница между автократическим и демократическим государством заключается в том, кому это государство подконтрольно: во втором случае государство подотчетно закону, который создается с учетом интересов разнообразных групп. В первом случае государство подотчетно агентам, которые стоят над законом, либо обладают властью устанавливать правила игры, не принимая во внимание общественный интерес. Сильное авторитарное государство способно консолидировать режим вокруг определенного центра (в отличие от сильного демократического государства, консолидирующего режим вокруг верховенства закона): такое государство контролируется режимом и используется им как аппаратный ресурс. Сила демократического государства и сила авторитарного государства диаметрально противоположны: первое полностью подчиняется верховенству законности и, соответственно, игнорирует любой незаконный приказ президента, второе беззаветно служит тому, кто над законом, и игнорирует любой закон во имя выполнения воли президента. Белорусское государство является сильным авторитарным государством. Сила здесь задается тем, что само государство тесно срослось с режимом и служит цели сохранения режима. По идее, такое государство должно служить интересам «некоторых», в отличие от демократического государства, которое служит интересам «многих». Но парадокс белорусского варианта состоит именно в том, что интересы «некоторых» и «многих» совпали: режим использует государство для перераспределения внешней ренты и регулирования экономики таким образом, чтобы поддерживать определенное благосостояние тех групп, которые являются наиболее уязвимыми в капиталистической экономике. Взамен режим получает лояльность широких масс. Самое интересное, что подобная система перераспределения ресурсов превратила электорат в акционеров, и со временем режим только крепнет, т.к. все больше и больше индивидуальных интересов инвестируются в него (подобно пенсионному страхованию, когда каждый новый, купивший полис укрепляет систему, за счет инвестированного в нее интереса и ожидания возврата инвестиций).

Данная перераспределительная система и побочные трансферты населению, с одной стороны, являются необходимой составляющей популистской экономической политики государства, а с другой стороны, приносят повышенную прибыль большинству «акционеров режима». Здесь следует сделать небольшое допущение: во-первых, подобная охлократическая модель экономики и государства является примером того, что авторитаризм может быть рационально-выгодным для общества в целом в короткой перспективе (я говорю лишь об экономическом рационализме), в определенные моменты развития – выгоднее, чем демократия. Естественно, такое возможно, когда общество в целом имеет крайне узкий горизонт ожидания, и измеряет качество жизни наличием колбасы. Кроме того «акционеры режима» (почти все те, кто голосует «за») не имеют возможности и желания расширять свой горизонт ожидания, т.е. осознать, что существуют такие возможности развития ситуации, которые в более далекой перспективе покроют затраты на изменение нынешнего курса. Т.е. для большей прибыли в будущем стоит пройти «долину слез» уже сейчас, пойдя на дорогие реформы уже сейчас.

9б) «Вмонтированная автономность». Государство – это автономная, скоординированная организация, которая контролирует население, живущее на данной территории.  Государство размещается внутри общества для решения определенных задач. Важным здесь является понятие «вмонтированной автономности»: государство, с одной стороны, зависит от общества (вертикальная подотчетность бюрократии), с другой – обладает определенной автономией для того, чтобы в полной мере быть способным решать дилеммы коллективного действия данного общества (охрана границ, поддержание порядка и т.д.). Здесь мы подходим к крайне интересному вопросу: является ли белорусское государство действительно автономным от общества?

Думаю, что в гораздо меньшей степени, чем принято считать. История недемократических режимов знает огромное количество «исключающих авторитаризмов» (exclusive autocracy), в то время, как в Беларуси построен и консолидирован «включающий авторитаризм» (inclusive autocracy). Парадоксально, но опять же: белорусское государство при Лукашенко никогда не являлось de facto автономным от белорусского общества: через систему перераспределения оно создало огромную зависимость общества от государства, которая привела к созависимости общества и государства. Первое боится потерять свой статус «фри-райдера» в рамках данной системы, второе боится лишиться данной рациональной общественной поддержки.

Государство оставалось автономным лишь de jure, демонтировав работающий механизм репрезентации, который помогает узнавать «чего хотят все». Вместо этого, белорусскому режиму приходилось постоянно угадывать, «чего же хочет большинство». Таким образом, два данных фактора (отсутствие de facto автономии государства от общества и отлаженный механизм перераспределения внешней ренты внутри страны) и стали основой того, что принято называть «социальным контрактом». Безусловно, ставка здесь всегда делалась на большинство, меньшинство же попросту маргинализировалось и подавлялось (во имя большинства).

9в). Эффективность. Важно и то, что государство может выступать как фактором решения проблем, так и их генератором. В первом случае «государство как решение проблем» может быть неэффективным. Такое государство не справляется с решением своих непосредственных задач в связи со слабой организацией, имплементацией и административной импотенцией. Так, не все государства являются унитарными игроками, обладающими единой волей и координацией.

Слабые демократические или слабые авторитарные государства по сути дела представляют собой застывший итог борьбы за власть между различными группами. Вполне естественно, что победитель данной схватки в той или иной мере способен заложить свой интерес и «выгодные для себя асимметрии» в дизайн государства, что приводит к полному авторитаризму. В случае войны «всех против всех» нередко возникает компромисс, который получает ценностную прописку в качестве «верховенства закона».

С другой стороны, государство как «генератор проблем» может переходить грань дозволенного. В таком случае те, кто контролируют государство, используют его как личный ресурс (для обогащения или для устранения оппозиции).

Итак, белорусское государство является сильным и функциональным (хотя такое сочетание считается невозможным в методологии Всемирного Банка: его рейтинг правления по какой-то малопонятной для меня причине скоррелирован с рейтингом демократизации). Оно в состоянии имплементировать общественные политики, и ему удается поддерживать относительное социальное благосостояние, оно эффективно в фискальной политике, и т.д. Впрочем, сходные результаты можно найти и в других консолидированных авторитарных режимах, где существовала достаточно интересная корреляция между уровнем демократизации и уровнем ВВП по отношению к уровню 1989 года. Как раз самые консолидированные авторитарные режимы – Узбекистан, Туркменистан, Казахстан и Беларусь – показывали самые низкие темпы снижения ВВП, а также имели рекордно низкие фискальные дефициты в 1994-1998 гг. Как раз это и подтверждает, что консолидированный авторитаризм может быть более эффективным, чем неконсолидированный авторитарный (или неконсолидированный демократические режимы).

Таким образом, относительная функциональность белорусского государства, и его «вмонтированность» составляет природу белорусского «социального контракта». Белорусское государство напоминает олсеновского «стационарного бандита», который быстро превратился в Робин Гуда, стригущего ренты и изымающего у потенциально безопасного меньшинства, чтобы перераспределять в пользу потенциально опасного большинства. Когда оппозиция борется с Лукашенко, она, в действительности, не всегда понимая этого, борется с функциональным белорусским государством, которое многим нравится, и которое многие поддерживают. И проблема в перетягивании электората Лукашенко на сторону оппозиции заключается в том числе и в том, что первые – не столько «сторонники президента», сколько «акционеры режима». Акционерам не принято обещать свободу и независимость вместо дивидендов, и экономический популизм (пока он работает) можно победить лишь еще большим популизмом.

При этом оппозиция, сама того не понимая, попадает в ловушку: любая реформа экономики и любое дерегулирование (равно как и лишение предыдущей модели внешней ренты) приведут к ослаблению авторитарного государства, которое, в свою очередь, наиболее хорошо отвечает рациональным интересам как многих белорусов, голосующих за Лукашенко, так и правящей группировки. Т.е. к ослаблению государства, которое неизменно пройдет через стадию дисфункциональности, коррупции, слабой административной способности имплементации и т.д. Это связано прежде всего с заменой инструментов для имплементации публичной политики (вместо декретов президента – мучительно долгие обсуждения решений) и потенциальным ослаблением бюрократии. Наконец, совершенно непонятно, откуда возникнет новая белорусская бюрократия и насколько при этом будет потеряны управленческие компетенции, которыми обладает нынешняя бюрократия.

9г). Высокие трансакционные издержки. Основная проблема белорусского государства – его крайняя дороговизна для общества. Иначе говоря, белорусское государство в последнее время порождает космические трансакционные издержки в связи с решением определенных проблем. В этом и состоит макроэкономический популизм белорусского государства: положительные эффекты функционирования такого государства достигаются за счет нерыночного размещения ресурсов. Например, предприятия получают мягкие государственные субсидии, исходя не из их рентабельности, а исходя из занятости, т.е. подобное государство жертвует экономической рациональностью ради социальной стабильности. Период, когда доступ к внешней ренте практически ничего не стоил (доступ к российскому рынку, субсидии, дешевые газ и нефть в обмен на декларирование преданности и другие легкие концессии и поцелуи) завершается. Модель государства-рантье (своеобразного петро-государства) в Беларуси под угрозой, так как оно становится неизбежно дорогим: механизм перераспределения по-прежнему работает, а вот найти то, что перераспределять, собственно, гораздо сложнее [16] .

Миф десятый. Рыночные преобразования – единственный способ решить экономические проблемы Беларуси. Еще раз о возможности «правой трансформации» в рамках «левого» белорусского режима.

Так или иначе, большинство исследователей солидарны в том, что потеря российских дотаций ведет белорусскую экономику к коллапсу, а президента заставит выбирать между двумя вариантами – либерализация и структурная реформа, или же продолжение поиска ренты (в данном случае, распродажа белорусской собственности зарубежным инвесторам), что позволит Лукашенко и далее кормить «акционеров режима», т.е. белорусский народ. Считается, что в первом случае, «рынок» сметет режим, т.к. роль государства в экономике ослабнет, и появятся альтернативные центры власти; во втором – инвесторы захотят прозрачных правил игры и верховенства закона. Последнее особенно забавно в том смысле, что инвестиции положительно влияют на правила игры в экономике (в данном случае, на качество законов о корпоративном правлении) лишь в теории, на практике это далеко не всегда так (пример тому – Россия). Боюсь, что существует третий путь, и, судя по самым последним высказываниям главы Нацбанка, этот путь уже выбран. Правда, пока что власть не подобрала для него имени, но это вопрос времени. Этот вариант можно охарактеризовать как создание особого вида «капитализма, направляемого государством» (или просто «направляемый капитализм»), иными словами, это путь «государства-развития». Особенно логичным он кажется в свете сильного и достаточно монолитного (функционального) белорусского государства и консолидированного авторитаризма.

В 70-х годах прошлого столетия в ряде стран возник феномен под названием «государство развития» [17] (developmental state [18] ) – это послевоенная Япония, это Южная Корея, Сингапур, Тайвань. Экономический успех Восточноазиатских государств в конце 1970-х гг. был в огромной степени вызван активным участием государства в процессе реструктуризации экономик. Кроме того, в той или иной степени черты «государства развития» присутствовали в Бразилии и Индии. Наконец, еще одним любопытным аналогом является и французская модель капитализма (dirigisme).

В общем виде – это государства, которые, с одной стороны, подобно «хищническим государствам» выкачивают прибыль из различных секторов экономики, но, не теряя своей «вмонтированности» (embeddedness), продолжают обеспечивать коллективные блага и провоцируют реальный рост экономики [19] . Кроме того, «вмонтированная автономность», о который было сказано выше, не перерастала в «автономность», как в случае «хищнических государств» (Заир при правлении Мобуту), в которых государство становилось природным хищником, а общество – естественной добычей.

Подобные государства ведут себя сами как предприниматели, тесно срастаясь с определенными бизнес-конгломератами и образуя определенные устойчивые корпоративистские сети: например взаимодействие государства и «чеболей» (крупных бизнес-групп) в случае Южнокорейского «развивающего государства» при президенте Пак Чжон Хи. Кроме корпоративистского альянса между государством, профсоюзами и производственными секторами, оставаясь скептичными к неолиберальному пути развития (в частности, отрицая Вашингтонский консенсус), подобные государства всячески обеспечивали протекционизм внутренних секторов экономики, развивали рынок капитала, привлекая инвестиции и осуществляя трансферт технологий извне. Т.е. государство здесь само играло основную роль в решении задачи «догоняющего развития» (Гершенкрон), оставаясь функциональным и легитимным (несмотря на раздутую до пределов бюрократию). Государственное регулирование (то, что чиновники МВФ моментально окрестили бы интервенцией) размещало капитал таким образом, что это провоцировало экономический рост.

Каковы шансы Беларуси превратиться в «государство развития» из «государства рантье»? Думаю, достаточно высокие. Здесь следует учитывать несколько моментов. Практически всегда начало реформ связано с временной защитой «преобразовательных команд» от непосредственного влияния бенефициаров текущего режима, т.к. начало любой реформы (фаза 1) ломает систему перераспределения ресурсов в пользу определенных бенефициаров (акционеров режима). Реформа возможна только тогда, когда у реформаторов есть возможность либо игнорировать акционеров, либо лишать их механизмов извлечения рент, либо покупая их лояльность и обещая им что-то взамен. Для стабилизации и консолидации реформы (фаза 2) необходимо создание новой группы акционеров (бенефициаров), которая будут способствовать стабилизации реформ до тех пор, пока статус-кво не изменится (новые экзогенные шоки и т.д.). Трансферты для бенефициаров могут быть разнообразными: в простом варианте – это льготы, зарплаты, пенсии, рабочие места, в более сложном – это создание систематических асимметрий для определенных групп, создающих возможности для рентоориентированного поведения. Второе значительно опаснее. Например, стабильный курс валюты и подавленная инфляция могут быть общественным благом, в то время как гиперинфляция может выступать средством для определенных фирм капитализировать на совершении арбитражных сделок (особенно, когда существует зазор между реформированными и нереформированными пластами экономики).

То, что происходит в Беларуси в последние полгода, на мой взгляд, – это очевидная фрустрация режима, который пытается выбрать между двумя сценариями развития. Первый – продолжение перераспределения через модель «государства-рантье», второй – формирование «государства развития». До сих пор функции правительства Беларуси состояли в сдерживании развития частного сектора, поддержке госсектора, в перераспределении рент в пользу широких слоев населения с несформированными предпочтениями (кроме экономических). Сейчас государство пытается получить относительную автономию от общества, постепенно отлучая бенефициаров от «кормушки» и бряцая оружием при разгоне мирных акций. Данная автономия нужна для получения иммунитета от населения (т.е. социальный контракт будет нарушен через снижение функциональности такого государства) – для того, чтобы начать перераспределять капитал и ресурсы более рациональным способом (т.е. не проедать, а реинвестировать). Рационализация размещения капитала ударит по нынешним бенефициарам экономической системы и ослабит белорусское государство и режим в целом. Очевидно, что режиму придется менять поддержку с охлократической на олигархическую, и здесь у Лукашенко на руках все козыри: в отличие от России, олигархи могут выбираться, назначаться, создавая новый режим – О’Доннеловский «бюрократический авторитаризм» с сильными клиентеллами. В средней перспективе это приведет к изменению типа белорусского режима – от авторитарного рыночного социализма к авторитарному госкапитализму, который очень быстро скатится к олигархическому авторитаризму. И здесь произойдет раскрытие режима, т.е. в политическом пространстве появится соревновательность.

Итак, у Лукашенко имеется, по крайней мере, два выхода из сложившейся ситуации. Он может продолжать действовать иррационально (эксплуатировать перераспределение для покупки лояльности), делая государство безумно дорогим. Основной риск здесь в том, что при подобной стратегии будет продолжать увеличиваться внешний долг, расти дефицит бюджета и т.д., и в итоге система может не выстоять. С другой стороны, Лукашенко может опять «выиграть все», найдя способ извлекать дешевые внешние ренты, скажем, за счет новой конфедерационной риторики.

В другом варианте – создание «государства развития» повлечет за собой другие последствия. В частности, получить иммунитет от акционеров режима (голосующих «за») будет крайне непросто.

Более того, существует риск, что оппозиция догадается сыграть именно на этих нотах народного сознания и вытащит нового «антикоррупционного джокера»: ведь параллельно с отлучением населения от кормушки будет проходить процесс формирования коалиции бенефициаров – клиентов Лукашенко. Пока что режим играет в обе игры одновременно: испытывает запасы терпения бенефициаров (нарушая, «социальный контракт») и готовит почву для создания «государства развития». Напомню, что во втором варианте основная поддержка будет исходить не от ХХХ ХХХ ХХХ белорусов-акционеров режима, голосующих «за», а от ХХ новых бенефициаров-олигархов. Для второго варианта необходимо построение социальных коалиций. Я не буду удивлен, если для этого будет использованы демократические и либеральные лозунги, и часть нынешней оппозиции будет куплена новыми олигархами и кланами.

Так что, вопреки распространенному мнению, у Лукашенко есть вариант избежать судьбы Пиночета и всех тех диктаторов Латинской Америки, которых сметал негативный рост экономики (редкие авторитарные режимы переживают 25% снижение ВВП). Оптимальным решением для него может стать выбор модели «государства развития» при использовании консолидированного и послушного государственного аппарата для новой экономической политики. Трудности же, которые ему придется преодолеть здесь, – это получение автономии от общества, т.е. нарушение социального контракта и создание нового типа легитимации (смена охлократии на олигархию).

Миф одиннадцатый. Олигархия – это плохо.

Думаю, что основным условием формирования демократии в Беларуси (собственно, как и в России и Украине) является ситуация, когда никто из игроков не может консолидировать всю власть в своих руках, что само по себе приводит к некоторой соревновательности и формализации определенных правил игры. Роль олигархических альянсов здесь двойственна. С одной стороны, существование олигархов (т.е. групп акторов, которые капитализируют на арбитражном поведении и рентах, сращиваясь с политикой) являлось неизменным злом для перехода к нормальной рыночной экономике (зачастую олигархи могли блокировать некоторые реформы, например, макроэкономическую стабилизацию, извлекая сверхприбыли именно из инфляции). Правительствам для продолжения реформ приходилось либо разбивать альянсы потенциально опасных экономических групп, либо покупать их содействие, обещая им что-то взамен закрывающихся окон для рент. Или сдаваться им в плен. Что иногда крайне выгодно. С другой стороны, с точки зрения наличия определенного уровня соревновательности и демократии олигархи являются неизменным благом, так как они снижают уровень функциональности государства и ограничивают возможность единоличного контроля над государством со стороны того или иного президента. В данном случае показательным является пример Украины: захват законодательной власти олигархическими альянсами в середине 90-х привел к появлению новых политических сил, которые не дали Кучме выиграть конституционный референдум. Таким образом, нанося ущерб экономической функциональности государства, олигархи, тем не менее, являются серьезной предпосылкой для соревновательности режимов («войны всех против всех»), в которой победитель «не может забрать абсолютно все», а значит удерживают систему от полного скатывания в консолидированный авторитаризм.

Вместо подведения итога данной статьи, хотелось бы высказать лишь несколько соображений общего плана. Постсоветская история Беларуси – это пример несинхронного размыкания (lock-out) трех основных институтов (экономика осталась в капкане развития). Данный капкан в развитии помог Лукашенко заново замкнуть систему, консолидировав авторитаризм через получение полного контроля над государственным аппаратом в 1996 году. Опять же, надо признать, что Лукашенко и здесь действовал максимально рационально. Из советского фри-райдера Беларусь превратилась в подобие государства-рантье в постсоветский период, в своеобразного Робин-Гуда. Сейчас, когда Робин-Гуду некого грабить в лесу, он имеет все предпосылки превратиться в «государство развития», своеобразного предпринимателя, в терминах Гершенкрона и Хиршмана. Таким образом, мало того, что в Беларуси на сегодняшний день практически не возникло предпосылок для демократизации и строительства регулируемого капитализма, два институциональных пласта – нереформированная экономика и функциональное сильное авторитарное государство – находятся в капкане развития, и игнорировать два данных прискорбных факта попросту нельзя.

В самом ближайшем будущем Лукашенко придется экспериментировать именно с государством. Вариант «государства развития» поможет ему избежать мгновенного ослабления хватки, которая была бы неминуема при рыночном варианте решений проблем. Для этого режиму придется, с одной стороны, дистанцироваться от электората (акционеров режима), с другой – создать новую группу бенефициаров, которым, в свою очередь, придется самостоятельно или под крышей режима строить коалиционную поддержку. Режим столкнется с большим количеством неприятностей и опасностей на пути, описанном выше. Оппозиция получит шанс быть включенной в аппараты принятия решений, но для этого ей, вполне возможно, придется корректировать платформу (только самые гибкие и мобильные партии получат шанс выработать эволюционный ген и уцелеть) и вступать в различные коалиции с различными фракциями власти. Наконец, надо признать, что Лукашенко и в этом повезло: постсоветское пространство изобилует примерами экспериментов с «виртуальными» и «контролируемыми» демократиями, и здесь он вполне может скопировать пример России.

——————–

[10] Я ни в коем случае не отрицаю потенциал подобного структуралистского подхода, но, опять же, процессы на бывшем социалистическом пространстве сигнализируют о необходимости пересмотра структуралистских теорий: ни одна из постсоветских республик (за исключением трех Прибалтийских стран) не смогла достичь «обетованной земли демократии», и ни одна из стран Центральной и Восточной Европы не скатилась к авторитарному и гибридному режиму. К концу 2000 году, магистраль демократизации разделилась на три отдельных полосы: демократии (Чехия, Эстония, Венгрия, Латвия, Литва, Польша, Румыния, Словакия, Словения); гибридные режимы (Албания, Армения, Болгария, Грузия, Молдова, Монголия, Россия, Украина) и авторитарные режимы (Азербайджан, Беларусь, Казахстан, Киргизия, Таджикистан, Туркменистан и Узбекистан). Данные региональные эффекты, безусловно, наводят на мысль об определенных закономерностях структурных переменных. Однако же, речь в этой статье идет только о Беларуси.

[11] Во-первых, структуры сами по себе не определяют траекторию развития, это делают акторы и их интеракции, совершенные в контексте структур. Во-вторых, структурам зачастую придается статус детерминант, которые якобы предопределяют результат. В-третьих, исследователи зачастую выдают за причинно-следственный механизм обычную корреляцию (в то время, как зависимые и независимые переменные могут меняться местами). Наконец, причина и следствие могут быть отдалены друг от друга значительным отрезком времени, который попросту размывает каузальный механизм и делает подобное объяснение ненаучным. Безусловно, причины того, что происходит сейчас в Беларуси можно наверняка найти и в ВКЛ, и в Киевской Руси, и в некоторых особенностях нашего региона в «ледниковый период», но вот только влияние А (то, что произошло давно) на Б (то, что происходит сейчас) проследить практически невозможно.

[12] Существует большое количество вариантов данной «зависимой переменной»: постколониальная ситуация Беларуси, креольство, пограничье, и т.д.

[13] Stark and Bruszt (1998)

[14] Herbert Kitschelt (2001)

[15] Mark Beissinger. (2004)

[16] Насколько далеко режим может пойти для того, чтобы окна рент оставались открытыми (т.е. возможна ли конфедерация с Россией в обмен на дешевый газ), пока что, неясно. Думаю, что отличный способ строить конфедерацию – это лишь «говорить о конфедерации», однако, в данной статье я выношу данную проблему за скобки.

[17] Полную дискуссию можно найти в текстах Хаггарда и Кауфмана, Питера Эванса, Хиршмана и Гершенкрона.

[18] Концепция developmental state восходит к работам японского экономиста К. Акамацу, который в 30-е гг. сформулировал теорию «гусиного клина». Суть этой концепции проста: страна-лидер («вожак стаи») обеспечивает технический прогресс, который подхватывают следующие за ним страны.

[19] Данная «вмонтированность государства» в общества и в рынки, вопреки всем прогнозам, не дегенеровала в клиентализм и коррупцию и не приводила к ослаблению функциональности этих авторитарных государств.

Литература:

Fish, Steven (1998), ‘The determinants of economic reform in the post-communist

world’ East European Politics and Society, 12 (1), 25-45.

Gryzmala-Busse, Anna, and Pauline Jones Luong (2002), ‘Reconceptualizing the state:

lessons from post-communism’, Politics & Society, 30 (4), 529-54.

Hellman, Joel (1998), ‘Winners take all: the pitfall reform’, World Politics, 50, 64–78.

Karl T. L., Schmitter P. C. Modes of Transition in Latin America, Southern and Eastern Europe. // International Social Science Journal. # 43. 1991.

Stark, David and Laszlo Bruszt (1998), Post-socialist Pathways: Transforming Politics

and Property in Eastern Europe, New York: Cambridge University Press

The post Одиннадцать мифов о белорусском режиме и его перспективах appeared first on Афіцыйны сайт Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі (БХД).