Баляслаў Ялавецкі: хрысціянскі дэмакрат і “кароль вузкакалейкі”

10.07.2017, 03:55  |  Навіны » Грамадства

 

99 гадоў таму памёр адзін з пачынальнікаў хрысціянска-дэмакратычнага руху на беларускіх землях Баляслаў Ялавецкі.

 

Баляслаў Ваўжынец Ялавецкі(10 жніўня1846, Сылгудышкі, Свянцянскі павет Віленскай губерні(цяпер Салдуцішкіс, Уцянскі павет, Літва) — 10 ліпеня 1918, Петраград) – адзін з лідэраў Канстытуцыйна-каталіцкай партыі Літвы і Беларусі (1906), "кароль вузкакалейкі”.

Нарадзіўся ў шляхецкай сям'і, бацька – Антон Ялавецкі (1819-1894) - валодаў 500 дзесяцінамі зямлі. Скончыў Віленскую гімназію, у 1861—1865 гадах вучыўся ў Мікалаеўскім інжынерным вучылішчы у Пецярбургу. У 1867 годзе паступіў у Мікалаеўскую інжынерную акадэмію, якую выдатна скончыў у 1870 годзе— ягонае імя выбіта на мармуровай дошцы ў будынку акадэміі,— і быў прызначаны ў інжынерны корпус, у Галоўнае інжынернае ўпраўленне. Вучыўся і стажыраваўся ў Аўстра-Венгрыі.

22 кастрычніка 1870года Ялавецкаму прысвоены чын штабс-капітана, але 13 красавіка 1871года, паводле ўласнага прашэння, ён звольнены са службы. Зноў пакліканы на службу 21 верасня 1872года, 1 кастрычніка прызначаны ў Пецярбургскае крапасное інжынернае ўпраўленне, а 27 кастрычніка камандзіраваны на будаўніцтва Лібава-Роменскай чыгункі. У Пецярбург Ялавецкі вярнуўся ў сакавіку 1873года, дзе яму было даручана кіраваць будаўніцтвам Адміралцейскай набярэжнай. За паспяховае выкананне гэтай працы ён 26 снежня 1874года атрымаў асабістую падзяку імператара Аляксандра II, а 13 красавіка 1875года— чын капітана. Са жніўня 1875года па снежань 1878-га ўдзельнічаў у будаўніцтве чыгункі Растоў—Уладзікаўказ.

30 сакавіка 1885года Баляслаў Ялавецкі падаў на імя імператара прашэнне аб адстаўцы з-за хваробы, якое было задаволенае 16 ліпеня 1885года. За час службы ўзнагароджаны ордэнамі святога Станіслава 3-й ступені і святога Ганны 3-й ступені.

Таксама 15 гадоў Баляслаў Ялавецкі быў дырэктарам Аляксандраўскага завода ў Пецярбургу, які не саступаў лепшым заводам Еўропы. Быў аўтарам канструкцыі пабудаванага на заводзе спецыяльнага цягніка для царскай сям'і. Там жа па праекце Ялавецкага наладжаны выпуск вагонаў 2-га класа, якія мелі мяккія спружынныя сядзенні, або спальныя аддзяленні (так званыя крэсла-ложкавыя вагоны). Да пачатку Першай сусветнай вайны Аляксандраўскі завод асвоіў будаўніцтва адмысловых браняваных вагонаў і санітарных цягнікоў.

Аўтар артыкулаў на тэхнічныя тэмы, дакладаў і выступленняў у Рускім тэхнічным таварыстве. У 1878—1879 гадах у Пецярбургу выйшла праца Ялавецкага ў 2-х тамах «Вада, паліва і паравозныя катлы», папулярная сярод расійскіх інжынераў-чыгуначнікаў. Вынаходца пераносных чыгунак і абсталявання да іх сістэмы «Дольберг і Ялавецкі».

Баляслаў Ялавецкі заснаваў і праз некаторы час узначаліў Першае таварыства пад'язных чыгуначых шляхоў у Расіі, статут якога быў зацверджаны 26 сакавіка 1892 года імператарам Аляксандрам ІІ. Першай будоўляй Таварыства была пракладкавузкакалейнай чыгуначнай лініі ад станцыі Свянцяны Пецярбургска-Варшаўскай чыгункі да мястэчка Беразвеч (цяпер у межах Глыбокага), будаўніцтва якой пачалося ў 1894 годзе. Першая чарга новай чыгункі (Свянцяны - Паставы, 66 вёрст) была адкрыта для руху 11 лістапада 1895 года, а 1 ліпеня 1897 года пачала дзейнічаць другая чарга, Паставы - Беразвеч (53 вярсты). Чыгунка паслужыла штуршком для эканамічнага і тэхналагічнага развіцця краю, дзякуючы ёй з рэгіёну быў наладжаны экспарт малочных прадуктаў, прыйшоў дротавы тэлефон.

Да 1913года Таварыству належала 1149 вёрст чыгуначных шляхоў— амаль палова агульнарасійскай вузкакалейкі, а яго маёмасць ацэньвалася ў 27 млн рублёў. Найбліжэйшы канкурэнт у Расійскай імперыі — Маскоўскае таварыства пад'язных шляхоў - валодаў толькі 301 вярстой. Таварыству належалі Пятроўскі чыгуна-плавільны і жалезаробчы завод (4200 рабочых), вугальныя шахты ў Екацярынаслаўскай губерні і Данской вобласці. Апроч перавозкі пасажыраў і грузаў па сваіх чыгунках, Таварыства таксама будавала на замову пераносныя рэйкавыя шляхі з рухомым складам, вырабляла вагоны і ваганеткі, гандлявала машынамі і прыладамі для здабычы і прасавання торфу і пераноснымі лесапільнымі заводамі.

Апроч таго, Баляслаў Ялавецкі быў у ліку заснавальнікаў і стала прысутнічаў у складзе праўлення Руска-Бельгійскага металургічнага таварыства з асноўным капіталам 20млн рублёў. Доўгія гады быў старшынёй праўлення акцыянернага таварыства вагонабудаўнічага завода «Дызель».

У палітычным плане належаў да кансерватыўнай плыні краёвага руху, ля вытокаў якога стаяў і які папулярызаваў праз свае публікацыі "Літва, наша айчына...” і "Літва і яе патрэбы. Нацыянальны катэхізм Літвы”, якія выйшлі адпаведна ў 1906 і 1907 гадах у Санкт-Пецярбургу і Вільні. Фактычна сцвярджаў існаванне ў ВКЛ адзінага польска-літоўска-беларускага этнаса, да якога таксама адносіў латышоў Інфлянтаў. Не надаваў вялікай вагі існаванню розных моваў, але звяртаў увагу на тое, што "ўвесь уклад ягонага (жыхара былога ВКЛ – рэд.) жыцця, звычаяў, сам сэнс ягонага існавання настолькі паўсюдна аднолькавы, што апроч мовы цяжка заўважыць якую-небудзь іншую розніцу. А гэта пацвярджае, што на ўсім абшары Літвы жыве адна нацыя, спаяная на працягу стагоддзяў супольнай крывёй літоўцаў, палякаў і беларусаў".

Шлях да росквіту краю Баляслаў Ялавецкі бачыў у салідарнай працы ўсіх яго грамадзянаў без розніцы саслоўнай прыналежнасці, народнасці і веравызнання дзеля вырашэння агульнакраёвых і агульнаграмадзянскіх праблемаў: "Мы ўсе роўныя - селянін, шляхціч, рамеснік або купец - і павінны ўзаемна дапамагаць адзін аднаму”.

Паводле яго, карэнныя жыхары краю павінны мець пяршынства пры прызначэнні на пасады ва ўсіх органах самакіравання, а таксама ў адміністрацыі і судзе, а краёвыя мовы (польская, літоўская і беларуская) таксама павінны дамінаваць у грамадскім і культурным жыцці.

Баляслаў Ялавецкі прапанаваў канкрэтную праграму сацыяльных, культурных і эканамічных ператварэнняў, якая ў сваіх асноўных рысах стала асновай дзейнасці краёўцаў кансерватыўна-ліберальнай арыентацыі. Падмуркам грамадскай і палітычнай дзейнасці краёўцаў ён абвяшчаў царскі Маніфест 17 кастрычніка 1905 года і далейшае развіццё канстытуцыйных прынцыпаў у заканадаўстве Дзяржаўнай думы і Дзяржаўнай рады. Шэсць беларуска-літоўскіх губерняў павінны былі ўтварыць Літоўскую правінцыю ў межах ВКЛ 1790 года з самакіраваннем у Вільні з цэнтральным, акружным і гмінным самакіраваннем. Органы самакіравання выбіраліся на падставе агульнага і бессаслоўнага выбарчага права. Усе народы краю атрымлівалі магчымасць свабоднага адкрыцця грамадскіх, культурных, спартыўных ды іншых арганізацыяў, у тым ліку народных школ з роднай мовай навучання. Падтрымліваў ідэю, што "калі ўсё насельніцтва краю ператварылася ў народ”, то шляхта не можа заставацца асобнай кастай і павінна абараняць інтарэсы ўсяго народу.

Выступаў супраць спробаў умацаваць польскія пазіцыі ў краёвым руху і Паўночна-Заходнім краі. Фінансаваў выданне ў Санкт-Пецярбургу літоўскай газеты "Lietuviškas lajkraštis". Пры гэтым рэзка пратэставаў супраць праяваў "моўнай агрэсіі" з боку дзеячоў літоўскага нацыянальнага руху.

Як выбарны прадстаўнік ад Свянцянскага павету Ялавецкі прымаў удзел у распрацоўцы Палажэння аб земскіх установах у Віленскай, Ковенскай і Гродзенскай губернях. Уваходзіў у кіраўніцтва Рымска-каталіцкага дабрачыннага таварыства ў Санкт-Пецярбургу. Быў адным з ініцыятараў стварэння першай хрысціянска-дэмакратычнай партыі ў Беларусі -Канстытуцыйна-каталіцкай партыі Літвы і Беларусі, у праграму якой леглі многія яго ідэі. Ад ККПЛіБ у 1906годзе абраны ад Віленскай губерні дэпутатам Першай Дзяржаўнай Думы. Уваходзіў у Краёвае кола Літвы і Русі. На яго пецярбургскай кватэры праходзілі сходы сябраў ККПЛіБ і дэпутатаў ад Заходніх ускраін Расіі. Сябар фінансавай камісіі Дзярждумы. Падпісаў законапраект "Аб грамадзянскай роўнасці”.

Удзельнічаў у спрэчках па аграрным пытанні. У прыватнасці, выступаў супраць адчужэння нават часткі памешчыцкіх зямель, заяўляючы, што спрыяць вырашэнню эканамічных і сацыяльных праблем павінны былі палітычныя змены: "Толькі свабодныя людзі, грамадствы і народы ў стане зразумець адзін аднаго і стварыць найлепшыя формы і ўмовы сумеснага пражывання".

На перадвыбарчым з’ездзе 1-2 верасня 1907 года ў Кіеве дэлегатаў губернскіх выбарчых камітэтаў дзевяці Заходніх губерняў падпісаў рэзалюцыі з заклікам да будучых дэпутатаў абапірацца на разуменне асаблівасцяў краю, клапаціцца пра інтарэсы ўсіх народаў "Літвы і Русі", спрыяць супрацоўніцтву паміж імі на падставе роўнасці, у агульнанацыянальных справах дзейнічаць салідарна з прадстаўнікамі Каралеўства Польскага, але не насуперак інтарэсам Краю.

Баляслаў Ялавецкі крытыкаваў дзейнасць ўраду Пятра Сталыпіна і наогул не бачыў прынцыповай розніцы паміж расійскімі кансерватарамі і лібераламі ў падыходах да вырашэння нацыянальнага пытання. Ён быў упэўнены, што ўсе расійскія партыі падтрымліваюць ідэю жорсткага цэнтралізму, якая караніцца ў светапоглядзе самой рускай нацыі: "Мы з расіянамі не можам заставацца пад адной страхой і есці з адной міскі. Гэта было б для нас вялікім няшчасцем". Нармальнае сужыццё з Расіяй бачыў толькі пры ўмове дзяржаўнай самастойнасці краю.

З 1909 года супрацоўнічаў з віленскай газетай "Litwa”. Быў дарадцам расійскага Міністэрства земляробства, дырэктарам акцыянернага Паўночнага таварыства рускага знешняга гандлю. Падчас першай сусветнай вайны служыў у званні палкоўніка ў Генштабе Расійскай імперыі. Атачаў апекай членаў Лынтупскага зямляцтва ў Петраградзе, дапамагаў ім знайсці працу і атрымаць адукацыю.

Памёр у пачатку ліпеня 1918 годзе ў Петраградзе і, магчыма, быў пахаваны на халерным Петраградскіх Мітрафаньеўскіх могілках, якія былі ліквідаваныя ў 1930-я гады.

Жонка – Анеля Віткевіч, родная сястра мастака, пісьменніка і архітэктара Станіслава Віткевіча (1851-1915). Сын – польскі дыпламат Мячыслаў Ялавецкі (1876-1962). Дочкі – Ядвіга (1875-1951), якая была замужам за польскім палітыкам і эканамістам Уладыславам Жукоўскім і Юзафам Ліпкоўскім, і Анеля, замужам за Тадэвушам Былінам.

У яго гонар і падзяку за фінансавую апеку палярны даследчык Аляксандр Барысаў назваў мыс на архіпелаге Новая Зямля ў Паўночна-Ледавітым акіяне. 1 ліпеня 2007 года на станцыі Лынтупы (Пастаўскі раён) адкрыты бюст Баляслава Ялавецкага.

Максім Гацак

Навіны па тэме